Poświęcenie się w imię wyższych wartości „Mitologia” – pytanie jawne 4
Poświęcenie się w imię wyższych wartości. Omów zagadnienie na podstawie Mitologii (cz. I Grecja) Jana Parandowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zagadnienie wymaga dwóch rzeczy naraz: pokazania, kto się poświęca, i nazwania wartości, dla której to robi. Samo „Prometeusz cierpiał” nie wystarczy. Powiedz, że cierpiał, bo dał ludziom ogień i wiedzę, czyli postawił ich rozwój ponad własne bezpieczeństwo.
W „Mitologii” Parandowskiego poświęcenie ma kilka postaci. Prometeusz płaci za dobro całej ludzkości, Alkestis oddaje życie za męża, gdy nikt inny się na to nie godzi, a Herakles latami służy tchórzliwemu królowi, żeby odpokutować zbrodnię popełnioną w szaleństwie. Każdy z tych mitów pokazuje inną wartość, i właśnie ta różnorodność robi z odpowiedzi argumentację wieloaspektową.
Uważaj, by nie mylić poświęcenia z karą. Tantal czy Syzyf też cierpią bez końca, ale nie dla nikogo. Poświęcenie zakłada wybór: bohater wie, ile straci, i mimo to się decyduje.
Możliwa teza
W mitach greckich poświęcenie jest zawsze dobrowolne i kosztowne, a o wielkości bohatera świadczy to, że wybiera dobro innych albo wierność wartości zamiast własnego spokoju.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Prometeusz i ogień (Narodziny świata) Tytan daje ludziom ogień i uczy ich rzemiosł, czyli stawia rozwój ludzkości ponad posłuszeństwo Dzeusowi.
- 2 Skała Kaukazu (Narodziny świata) Cena wyboru: przykucie do skały i orzeł, który codziennie powraca; narrator mówi o cierpieniu z miłości do ludzi.
- 3 Alkestis umiera za Admetosa (Bóstwa doli i spraw ludzkich) Rodzice i służba odmawiają, a młoda żona się zgadza; wartością jest tu miłość i wierność małżeńska.
- 4 Herakles walczy z Tanatosem (Bóstwa doli i spraw ludzkich) Gość Admetosa siłuje się z bogiem śmierci przy grobie i przyprowadza Alkestis z powrotem; ofiara zostaje nagrodzona.
- 5 Dwanaście prac (Herakles) Herakles oddaje swoją wolność w służbę Eurysteusa, bo chce odpokutować zabicie żony i dzieci w szaleństwie.
- 6 Stos i nieśmiertelność (Herakles) Parandowski robi z Heraklesa symbol ludzkiego trudu i wytrwałości; dobre zdanie na zakończenie odpowiedzi.
Jak dobrać kontekst
Polecenie wymaga kontekstu. Do tego pytania pasuje taki, który pokazuje, jak motyw poświęcenia wracał w późniejszych epokach albo jak oceniano jego sens.
Sprawdzi się kontekst literacki (antyczna tragedia o Prometeuszu albo poezja XX wieku, która pyta, czy poświęcenie się opłaca, skoro ogień służy także do niszczenia), romantyczny (prometeizm, czyli bohater, który samotnie bierze na siebie cierpienie za innych; Mickiewicz w „Odzie do młodości” sięga po Heraklesa jako wzór odwagi) albo biblijny (Chrystus jako niewinnie cierpiący za ludzi).
Nie zestawiaj na ślepo. Jeśli porównujesz Prometeusza z bohaterem romantycznym, powiedz, co ich łączy (samotny bunt w imię innych), a co dzieli.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze jest do 8 punktów. Wynik 5–8 pkt wymaga kontekstu wykorzystanego przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu górna granica to 4 punkty.
Jakość argumentacji
Argumentacja bogata jest pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa i z własnym namysłem; zadowalająca pogłębiona i z przykładami; powierzchowna ogólnikowa. Tutaj bogata odpowiedź przy każdym micie nazywa wartość, dla której bohater się poświęca, i cenę, jaką płaci.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe to minus punkt; trzy i więcej albo błąd kardynalny to 0 za zadanie i 0 za kompozycję. Kardynalny byłby na przykład pomylenie losów bohaterów różnych mitów, jak przypisanie Alkestis historii Eurydyki czy Prometeuszowi kary Syzyfa.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wstęp z tezą, rozwinięcie i zakończenie mają być logicznie połączone. Przy kilku mitach łatwo o wyliczankę streszczeń; uporządkuj je według wartości, a nie według kolejności w książce.
Czas
Część ustna trwa 30 minut: do 15 minut przygotowania, do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe i do 5 minut rozmowy. Na to pytanie masz około 5 minut, więc dwa, trzy mity w zupełności wystarczą.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Komisja zada od 1 do 3 pytań, nie o szczegóły mitów, a co najmniej jedno o Twoje zdanie. Odpowiadaj konkretnie i na temat. Język oceniany jest w całym egzaminie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy Twoim zdaniem są wartości, dla których warto zaryzykować życie? Jakie?
- Czy poświęcenie, którego nikt nie doceni, ma sens?
- Kto jest dla Ciebie bliższym wzorem: Prometeusz czy Alkestis? Dlaczego?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Kara zamiast poświęcenia Tantal, Syzyf czy Danaidy cierpią za własne winy, nie dla innych. Przywołanie ich jako przykładów poświęcenia pokazuje, że nie rozumiesz zagadnienia.
- 2 Pomieszane kary Prometeusz jest przykuty do skały i dręczony przez orła, Syzyf toczy głaz, Tantal cierpi głód i pragnienie. Zamiana tych losów to błąd, który komisja od razu wychwyci.
- 3 Alkestis i Eurydyka jako jedna historia Alkestis umiera za męża i wraca dzięki Heraklesowi. Eurydyka ginie od ukąszenia żmii, a Orfeusz traci ją, oglądając się za siebie. Połączenie tych mitów to falsyfikacja losów bohaterek.
- 4 Prace Heraklesa jako przygody dla sławy U Parandowskiego dwanaście prac jest pokutą za zbrodnię popełnioną w szaleństwie, wykonywaną na rozkaz słabszego od siebie króla. Bez tego tracisz najważniejszy argument: poświęcenie własnej woli.
- 5 Ogień jako jedyna wina Prometeusza Dzeus ukarał go także za podstęp przy podziale ofiary. Nie musisz o tym mówić, ale nie twierdź, że chodziło wyłącznie o ogień, jeśli komisja dopyta.
- 6 Streszczanie mitów bez wartości Pytanie dotyczy wyższych wartości. Każdy mit musi zakończyć się zdaniem, czemu bohater się poświęcił: ludzkości, miłości, odkupieniu winy.
Opracowanie „Starożytność” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 4
- Wzorcową wypowiedź na to pytanie (ok. 385 słów, około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, trzy argumenty, kontekst i podsumowanie
- 5 cytatów do tego pytania w banku cytatów, z rozdziałami i komentarzem
- 5 fragmentów „Mitologii” do tego pytania, każdy z omówieniem
- Stanowiska 3 badaczy z przypisami do prac naukowych
- 3 konteksty z uzasadnieniem: literacki, romantyczny i biblijny
- Spór badaczy o Prometeusza, omówienie 13 mitów z „Mitologii” i wszystkie 7 pytań jawnych ze starożytności (bez „Antygony”) w zbiorze „Starożytność”
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 4 („Mitologia”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Ile mitów omówić?
Czy muszę dodać kontekst?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
