Problematyka winy i kary „Mitologia” – pytanie jawne 5
Problematyka winy i kary. Omów zagadnienie na podstawie Mitologii (cz. I Grecja) Jana Parandowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Słowo „problematyka” podpowiada, że komisja nie czeka na listę ukaranych postaci. Chodzi o problem: za co bogowie karzą, jak surowo i czy te kary są sprawiedliwe. Najlepsze odpowiedzi stawiają pytanie o proporcję między winą a karą.
W „Mitologii” Parandowskiego najczęstszą winą jest pycha wobec bogów. Tantal sprawdza, czy bogowie są naprawdę bogami, Niobe wywyższa się nad Latonę, Arachne staje do zawodów z Ateną. Kary są wieczne albo nieodwracalne, często dotykają też niewinnych, a w jednym micie karząca bogini sama dostrzega, że działała w złości.
Dobrze, jeśli pokażesz też inną drogę: winę, którą można odpokutować. Herakles po zbrodni popełnionej w szaleństwie przechodzi długą służbę i w końcu zostaje przyjęty między bogów. To kontrast, który pogłębia argumentację.
Możliwa teza
W mitach greckich kara spada najczęściej za pychę wobec bogów i bywa wieczna, okrutna, a czasem większa niż wina, dlatego mity każą pytać nie tylko o winę człowieka, ale i o sprawiedliwość tych, którzy karzą.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Tantal w sadzawce (Ród Tantalosa) Pycha i zbrodnia wobec bogów, za którą przychodzi wieczny głód i pragnienie tuż obok jedzenia i wody.
- 2 Niobe i jej dzieci (Legendy tebańskie) Matka szydzi z bogini, a kara spada na całe jej potomstwo; dobry przykład kary dotykającej niewinnych.
- 3 Syzyf i głaz (Legendy korynckie) Za zdradzenie sekretu Dzeusa i oszukanie śmierci daremny trud bez końca.
- 4 Danaidy i beczka bez dna (Legendy argolidzkie) Zbrodnia popełniona na rozkaz ojca nie zwalnia z kary; posłuszeństwo nie usprawiedliwia zabójstwa.
- 5 Arachne i Atena (Bogowie olimpijscy) Kara z zazdrości: bogini niszczy pracę, która nie była gorsza od jej własnej, i potem żałuje swojego gniewu.
- 6 Pokuta Heraklesa (Herakles) Przeciwieństwo wiecznych kar: zbrodnię można odpokutować pracą i cierpieniem, a pokuta prowadzi do nieśmiertelności.
Jak dobrać kontekst
Polecenie wymaga kontekstu. Przy winie i karze najwięcej daje kontekst, który pozwala porównać greckie rozumienie kary z innym.
Możesz sięgnąć po kontekst biblijny („Księga Hioba”, w której nieszczęście nie jest karą, a przyjaciele głoszący odpłatę nie mają racji), filozoficzny (los Syzyfa czytany jako obraz ludzkiej egzystencji, na przykład u Camusa), kulturowy (dawne przekonanie, że choroba jest karą zesłaną z nieba) albo literacki (grecka tragedia o winie, którą bohater popełnia nieświadomie).
Najlepiej działa kontekst, który pokazuje różnicę. Zestawienie z Hiobem mówi na przykład, że Biblia oddziela nieszczęście od winy, a mit często ich nie odróżnia.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze jest do 8 punktów. Wynik 5–8 pkt jest możliwy tylko z kontekstem przynajmniej częściowo funkcjonalnym. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty.
Jakość argumentacji
Argumentacja bogata jest pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa i z własnym namysłem; zadowalająca pogłębiona i z przykładami; powierzchowna ogólnikowa. Tutaj wieloaspektowość to różne winy (pycha, zbrodnia, nieposłuszeństwo), różne kary i pytanie o ich sprawiedliwość.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe to minus punkt; trzy i więcej albo błąd kardynalny to 0 za zadanie i 0 za kompozycję. Kardynalny byłby na przykład zamiana losów postaci: Syzyf w sadzawce, Tantal z głazem, Dedal, który spada do morza.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wstęp z tezą, rozwinięcie i zakończenie muszą się logicznie łączyć. Zamiast streszczać mit po micie, pogrupuj je: kary sprawiedliwe, kary przesadne, wina odpokutowana.
Czas
Część ustna trwa 30 minut: do 15 minut przygotowania, do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe i do 5 minut rozmowy. Na to pytanie masz około 5 minut, czyli miejsce na trzy krótko omówione mity.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Komisja zada od 1 do 3 pytań, nie o szczegóły mitów, i przynajmniej raz zapyta o Twoje zdanie. Odpowiadaj rzeczowo. Język oceniany jest przez cały egzamin.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie kara powinna przede wszystkim odpłacać za winę, czy zmieniać winnego?
- Który z mitów o karze wydaje Ci się najbardziej niesprawiedliwy? Dlaczego?
- Czy pycha jest Twoim zdaniem winą, czy tylko wadą?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Pomieszane kary w Tartarze Tantal stoi w sadzawce pod owocami, Syzyf toczy głaz, który zawsze spada, Danaidy napełniają sitami beczkę bez dna. Zamiana tych obrazów to błąd rzeczowy, a przy kilku naraz nawet falsyfikacja lektury.
- 2 Dedal zamiast Ikara Skrzydła zrobił Dedal, a zginął jego syn Ikar, który zapomniał o przestrogach ojca i poleciał za wysoko. Odwrócenie ról to częsta i kosztowna pomyłka.
- 3 Każda kara jest sprawiedliwa Mit o Arachne pokazuje coś przeciwnego: bogini karze z zazdrości i sama potem żałuje gniewu. Odpowiedź, która tego nie widzi, gubi najciekawszą część problematyki.
- 4 Niobe ukarana przez Dzeusa Dzieci Niobe zabijają strzałami Apollo i Artemida, potomstwo obrażonej Latony. Pomylenie wykonawców kary to błąd rzeczowy.
- 5 Wina bez nazwy Samo „został ukarany” nie wystarczy. Za każdym razem powiedz, za co: pycha, oszustwo, zbrodnia, nieposłuszeństwo. Bez tego nie da się mówić o proporcji winy i kary.
- 6 Grecka kara jak biblijna odpłata Utożsamienie mitów z biblijnym sądem upraszcza oba teksty. Kontekst biblijny jest dobry, ale po to, by pokazać różnicę, nie podobieństwo za wszelką cenę.
Opracowanie „Starożytność” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 5
- Wzorcową wypowiedź na to pytanie (ok. 395 słów, około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, trzy argumenty, kontekst i podsumowanie
- 7 cytatów do tego pytania w banku cytatów, z rozdziałami i komentarzem
- 5 fragmentów „Mitologii” do tego pytania, każdy z omówieniem
- Stanowiska 6 badaczy z przypisami do prac naukowych
- 3 konteksty z uzasadnieniem: biblijny, biblijno-filozoficzny i kulturowy
- Omówienie 13 mitów z „Mitologii” z winą i karą przy każdym oraz wszystkie 7 pytań jawnych ze starożytności (bez „Antygony”) w zbiorze „Starożytność”
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 5 („Mitologia”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Ile mitów omówić?
Czy muszę dodać kontekst?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
