W jakim celu autor nawiązuje w swoim tekście do innego tekstu? „Górą «Edek»” – pytanie jawne 73
W jakim celu autor nawiązuje w swoim tekście do innego tekstu? Omów zagadnienie na podstawie utworu Górą „Edek” Marka Nowakowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Pytanie ma dwie części i obie musisz obsłużyć. Najpierw wskaż, do jakiego tekstu sięga Nowakowski: do „Tanga” Sławomira Mrożka i do postaci Edka. Potem, co ważniejsze, odpowiedz na słowo „cel”. Komisja nie chce samego stwierdzenia, że nawiązanie istnieje. Chce usłyszeć, co ono robi z krótką sceną o dwóch kierowcach i jednym miejscu do parkowania.
Wskazówką jest budowa tekstu. Nowakowski nie zaczyna od ulicy, tylko od Mrożka: zanim pokaże jakiegokolwiek kierowcę, przypomina, jaki człowiek kryje się pod imieniem Edka. Czytelnik wchodzi więc w scenę z gotową miarą w ręku i sam rozpoznaje, kto wygra. Dzięki temu drobny spór przestaje być anegdotą, a zamienia się w obraz typu ludzkiego i całego zjawiska.
Pułapka: łatwo opowiedzieć przebieg zdarzenia i dopiero w ostatnim zdaniu wspomnieć o „Tangu”. Wtedy odpowiadasz na inne pytanie. Nawiązanie ma być osią wypowiedzi, a każda scena, którą przywołasz, powinna pokazywać, że zachowanie kierowcy forda pasuje do wzoru z dramatu. Druga pułapka to mylenie celów: nawiązanie tu nie ozdabia tekstu, tylko streszcza, ocenia i ostrzega.
Możliwa teza
Nowakowski przywołuje Edka z „Tanga”, żeby jednym imieniem nazwać i ocenić człowieka, który wygrywa siłą, a nie prawem; dzięki temu spór o miejsce do parkowania staje się przestrogą przed typem, który z dramatu przeszedł na ulicę i idzie dalej.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Pierwsze zdania o Edku (otwarcie tekstu) Narrator najpierw przypomina postać z Mrożka i jej drogę do władzy, więc czytelnik zna ocenę, zanim zobaczy bohatera.
- 2 Fiat pierwszy przy wolnej luce (początek zdarzenia na ulicy) Prawo do miejsca ma słabszy, a cała reszta zdarzenia pokazuje, czy to prawo cokolwiek znaczy wobec przewagi.
- 3 Ford napiera, inni trąbią (środek zdarzenia) Kierowca forda stoi bez ruchu i czeka, aż przeciwnik się złamie; jego zachowanie odtwarza cechy zapowiedziane w otwarciu.
- 4 Kierowca malucha ustępuje (rozstrzygnięcie sporu) Słabszy przegrywa, choć miał rację, a narrator nazywa to zdarzenie językiem moralnym, nie drogowym.
- 5 Inteligent w okularach i olbrzym w skórzanej kurtce (po zaparkowaniu, obaj wysiadają) Dopiero teraz narrator używa tytułowego imienia, ujętego w cudzysłów, a układ postaci powtarza znane z dramatu starcie bezradnego inteligenta z prymitywną siłą.
- 6 Brama z tabliczkami firm (zakończenie) Zwycięzca znika w miejscu interesów, więc nawiązanie wybiega w przyszłość i zamienia się w ostrzeżenie.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy, a przy tym pytaniu sam się podsuwa. Uwaga jednak: „Tango” to obiekt nawiązania, czyli część tematu. Jeśli chcesz z niego zrobić kontekst literacki, musisz powiedzieć coś więcej niż „Nowakowski nawiązuje do Mrożka”, na przykład porównać, jak kończy się konflikt w dramacie i na ulicy.
Pasuje też kontekst literacki z innym nawiązaniem: inny utwór, który przywołuje znany tekst, żeby wzór potwierdzić albo go odwrócić. Dobrym materiałem jest opowiadanie z tej samej grupy lektur, „Profesor Andrews w Warszawie”, gdzie w tle stoi „Boska komedia”. Sprawdzi się również kontekst biograficzny (losy Nowakowskiego, pisarza obserwowanego przez Służbę Bezpieczeństwa i aresztowanego w 1984 r.) albo społeczny: pytanie, jakim społeczeństwem stajemy się, gdy wygrywa ten, kto mocniej naciska.
Kontekst ma coś dowodzić. Porównanie z innym nawiązaniem pokaże, że ten sam chwyt służy różnym celom; biografia pokaże, że pisarz od lat przyglądał się zwykłym ludziom i ich moralności. Nazwij ten wniosek jednym zdaniem i połącz go z tezą.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze możesz dostać do 8 punktów. Wynik 5–8 pkt jest możliwy tylko wtedy, gdy obok zagadnienia i tekstu Nowakowskiego pojawi się kontekst, który przynajmniej częściowo działa w argumentacji. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy trafnej analizie.
Jakość argumentacji
Argumentacja bogata jest pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa i z własnym namysłem; zadowalająca – pogłębiona i z przykładami; powierzchowna – ogólnikowa. Tu „bogata” oznacza zwykle, że wskazujesz co najmniej dwa cele nawiązania (na przykład skrót i ocenę albo ocenę i ostrzeżenie) i pokazujesz je na kolejnych etapach sceny, a nie tylko w pierwszym akapicie.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe to minus punkt. Trzy lub więcej albo błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie i 0 za jego kompozycję. Kardynalny byłby na przykład opis, w którym miejsce zajmuje fiat, a ford odjeżdża, albo w którym narrator sam kłóci się z kierowcą forda, czyli odwrócenie przebiegu i losów postaci.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Potrzebne są wstęp z tezą, część zasadnicza i zakończenie, logicznie połączone. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu albo zakończenia lub gdy zamiast odpowiedzi na pytanie streszczasz „Tango”. Sprzeczności albo wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Część ustna trwa 30 minut: do 15 minut przygotowania, do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe (o lekturze i o tekście z zadania 2.) i do 5 minut rozmowy. Na to pytanie zostaje około 5 minut. Tekst jest bardzo krótki, więc zmieścisz w tym czasie całą scenę, kontekst i wniosek.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach padają od 1 do 3 pytań, nie o drobiazgi z tekstu. Co najmniej jedno dotyczy Twojego zdania, na przykład o to, czy siła naprawdę częściej wygrywa z racją. Język – zasób słów, poprawność, płynność – ocenia się przez cały egzamin.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie ludzie tacy jak „Edek” częściej wygrywają w codziennym życiu niż ci, którzy trzymają się reguł? Uzasadnij.
- Czy nawiązanie do znanego dzieła ułatwia czy utrudnia lekturę komuś, kto tego dzieła nie zna?
- Jak można by zachować się na miejscu kierowcy fiata, żeby nie przegrać, a jednocześnie nie stać się takim jak jego przeciwnik?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Kierowca forda ma na imię Edek W tekście kierowca nie ma imienia. To narrator nazywa go „Edkiem”, i to w cudzysłowie, bo rozpoznaje w nim typ z dramatu. Mów więc „kierowca forda, w którym narrator widzi Edka”, a nie „Edek zaparkował”.
- 2 Bohater to ten sam Edek co u Mrożka Nowakowski nie przenosi postaci z dramatu do swojego tekstu, tylko pokazuje kogoś do niej podobnego. Kierowca jest nowym wcieleniem typu. Jeśli powiesz, że „Edek z «Tanga» kupił forda”, pokażesz, że nie rozumiesz, czym jest nawiązanie.
- 3 Narrator jako uczestnik sporu Narrator tylko patrzy. Stoi z boku, a swój tekst przedstawia jak sprawozdanie świadka. Nie jest kierowcą fiata ani nikim, kto interweniuje. Jego ocenę słychać w słowach, którymi opisuje scenę, a nie w działaniu.
- 4 Streszczenie „Tanga” zamiast analizy Dwie minuty o rodzinie z dramatu to czas odebrany odpowiedzi. Z „Tanga” potrzebujesz tylko tego, co przywołuje sam Nowakowski: cech Edka, jego drogi od uległości do przewagi i układu sił między nim a inteligentem. Resztę dramatu zostaw.
- 5 Dopisywanie realiów i daty Tekst nie podaje roku ani nie mówi o ustroju. Nie twierdź, że to scena „z czasów transformacji” albo „z PRL”, jakby tak stało w utworze. Bezpieczniej powiedzieć, że brama z tabliczkami firm wskazuje świat interesów, i na tym poprzestać.
- 6 Cel nawiązania sprowadzony do ozdoby Odpowiedź „autor nawiązuje, żeby było ciekawiej” to argumentacja powierzchowna. Nazwij funkcje konkretnie: nawiązanie skraca opis postaci, daje ocenę, zanim pojawi się bohater, uogólnia jedno zdarzenie i ostrzega, że taki człowiek nie zatrzyma się na parkingu.
Opracowanie „Współczesność” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 73
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (nawiązanie jako klucz do oceny i nawiązanie jako przestroga), po ok. 455–470 słów, czyli około 4–5 minut mówienia: wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 10 fragmentów tekstu do tego pytania z komentarzem i 10 cytatów w banku, każdy z informacją, kto mówi i w którym miejscu
- Ustalenia biografa Nowakowskiego z przypisami (o samym „Górą «Edek»” osobnej pracy naukowej nie ma i zbiór mówi to wprost)
- 4 konteksty z uzasadnieniem: dwa literackie, biblijno-religijny i biograficzny
- Przebieg tekstu krok po kroku, słowniczek pojęć (5 haseł, m.in. intertekstualność), plan wypracowania o celu nawiązań do innych tekstów i fakty, których nie wolno pomylić (kto jest „Edkiem”)
- W tym samym zbiorze: omówienie „Miejsca” Stasiuka i „Profesora Andrewsa w Warszawie” Tokarczuk z ich pytaniami jawnymi (74 i 75)
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 73 („Górą «Edek»”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy muszę znać całe „Tango”?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
