Odwaga i tchórzostwo w „Potopie” Sienkiewicza „Potop” – pytanie jawne 36
Postawy odwagi i tchórzostwa. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Potopu Henryka Sienkiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zagadnienie mówi o postawach w liczbie mnogiej. Komisja nie czeka więc na portret jednego bohatera, tylko na porównanie: kto w „Potopie” staje do próby, kto się wycofuje i co o tym decyduje. Najlepiej zacząć od krótkiego wyjaśnienia, jak rozumiesz odwagę – czy to brak lęku, czy działanie mimo lęku – bo od tej definicji zależy cała reszta odpowiedzi.
Polecenie mówi o znanych Ci fragmentach, bo „Potop” jest w podstawie programowej lekturą omawianą we fragmentach. Nie musisz znać wszystkich trzech tomów. Musisz natomiast dokładnie znać sceny, które przywołujesz, i nie dopowiadać ich przebiegu z pamięci filmu czy streszczenia – w tej powieści łatwo pomylić, kto naprawdę czego dokonał.
Pułapka: śmiałość nie zawsze jest odwagą. Młody Kmicic niczego się nie boi, a jednak jego wybryki to gniew i pycha, nie męstwo. Z drugiej strony bohaterowie, którzy czują strach, często zachowują się najdzielniej. Odpowiedź oceniana najwyżej pokaże tę różnicę na scenach, a nie poprzestanie na podziale na dobrych i złych.
Możliwa teza
W „Potopie” odwaga nie zależy od rangi ani od siły ramienia: możni i wielu szlachciców poddają się ze strachu o swoje, a do walki stają ludzie bez władzy. Prawdziwie odważny jest ten, kto się boi, a mimo to robi, co trzeba – i kto umie przyznać się do własnej winy, jak Kmicic.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Zajazd na Wołmontowicze (t. I, rozdz. V i IX) Punkt wyjścia: zemsta na Butrymach pokazuje brawurę warchoła, którą łatwo pomylić z męstwem.
- 2 Kapitulacja pod Ujściem (t. I, rozdz. X) Tchórzostwo zbiorowe: pospolite ruszenie poddaje się bez boju, a pojedynczy głos sprzeciwu szybko cichnie.
- 3 Uczta w Kiejdanach (t. I, rozdz. XIII) Jedna scena, wiele postaw: pułkownicy protestują, Zagłoba i Oleńka mówią głośno, część oficerów się cofa, a Kmicic, związany przysięgą, nie umie wybrać.
- 4 Kordecki wobec zwolenników kapitulacji (t. II, rozdz. XIII–XVII) Odwaga duchowa przywódcy, który mimo lęku części zakonników i szlachty nie oddaje klasztoru i podnosi innych na duchu.
- 5 Granat i kolubryna (t. II, rozdz. XIV i XVIII) Kmicic jako Babinicz ryzykuje życie, a narrator nie ukrywa, że i on się boi; dobra scena do tezy o odwadze mimo strachu.
- 6 Wąwóz w górach (t. II, rozdz. XXIV) Garstka ludzi pod wodzą Kmicica zastępuje drogę Szwedom, by osłonić króla; ocalenie przynoszą jednak górale z zasadzki.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowym elementem polecenia. Przy odwadze i tchórzostwie łatwo o kontekst funkcjonalny, bo te postawy oceniała każda epoka, a „Potop” sam odwołuje się do szlacheckiego kodeksu honoru.
Pasuje kontekst historyczny (rycerski i szlachecki ideał honoru, w którym hańba ucieczki ważyła więcej niż śmierć, albo dzieje recepcji Trylogii – jej bohaterowie stali się wzorem dla żołnierzy kolejnych pokoleń), historiozoficzny (pogląd, że państwo upada nie z obcej przewagi, tylko gdy obywatelom brakuje woli walki), literacki (np. „Lord Jim” Josepha Conrada – jedna chwila tchórzostwa i całe życie poświęcone jej odkupieniu) albo psychologiczny (strach jako naturalna reakcja, z którą człowiek może sobie poradzić).
Kontekst wpleć w argument. Jeśli sięgasz po ideał rycerski, powiedz, czy Kmicic go spełnia i w którym momencie; jeśli po inny utwór, wskaż, co w obu tekstach decyduje o tym, że człowiek ucieka albo zostaje.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Lektura we fragmentach
Sformułowanie „znanych Ci fragmentów” oznacza, że komisja nie wymaga znajomości całej powieści. Ocenia to, co przywołasz: czy sceny są opisane trafnie i czy naprawdę pokazują odwagę albo tchórzostwo. Lepiej trzy sceny znane dokładnie niż przegląd wszystkich tomów z drugiej ręki.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca czy powierzchowna. W tym pytaniu bogata znaczy zwykle: pokazujesz obie postawy, odróżniasz odwagę od brawury i wyjaśniasz, co sprawia, że jedni bohaterowie wytrzymują próbę, a inni nie.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów – na przykład przedstawienie Babinicza jako innej osoby niż Kmicic albo twierdzenie, że Kmicic do końca służył Radziwiłłom.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0. Na wypowiedź masz około 5 minut z 10 przeznaczonych na oba monologi.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o szczegóły fabuły; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie odważny człowiek może się bać? Uzasadnij.
- Czy przyznanie się do błędu wymaga odwagi? Podaj przykład spoza lektury.
- Czy w dzisiejszym świecie łatwiej o odwagę na polu walki, czy o odwagę powiedzenia „nie” wobec większości?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Kmicic sam uratował króla W górskim przesmyku Kmicic z garstką towarzyszy uderza na Szwedów i opóźnia ich, ale Jana Kazimierza ocalają górale, którzy czekali w zasadzce na zboczach. Kto mówi, że Kmicic w pojedynkę wybawił króla, popełnia błąd rzeczowy i do tego gubi ważny argument: odwagę zwykłych ludzi.
- 2 Zagłoba rzuca oskarżenie hetmanowi w Tykocinie Zagłoba nazywa Janusza Radziwiłła zdrajcą na uczcie w Kiejdanach, na początku wojny. W Tykocinie do żadnej konfrontacji nie dochodzi: hetman umiera z choroby w czasie oblężenia, opuszczony przez prawie wszystkich. Przeniesienie sceny z Kiejdan do Tykocina to przekręcenie fabuły.
- 3 Kto dowodzi pod Prostkami i co dzieje się z Bogusławem W powieści zwycięskimi wojskami dowodzi Gosiewski, a Kmicic pokonuje Bogusława w pojedynku i darowuje mu życie – za to Wołodyjowski mu wyrzuca, że prywatną sprawę postawił nad dobrem publicznym. Wieść o tym, że Babinicz wziął księcia do niewoli, to opowieść powtarzana przez ludzi, a nie relacja narratora; nie podawaj jej jako pewnego faktu.
- 4 Brawura młodego Kmicica jako odwaga Zajazd na Wołmontowicze czy groźba wysadzenia domu w Lubiczu to akty gniewu i zemsty, nie męstwa. Jeśli pokażesz je jako dowód odwagi, Twoja teza straci sens, bo powieść właśnie odróżnia zuchwałość warchoła od odwagi, która służy innym.
- 5 Odwaga to brak strachu Sienkiewicz nie odbiera bohaterom lęku: Kmicic czuje lęk zarówno przy szwedzkim dziale, jak i w górach, a część obrońców Jasnej Góry chce się poddać. Teza, że bohaterowie „niczego się nie bali”, przeczy tekstowi; dużo mocniejsza jest ta, że odwaga to działanie mimo strachu.
- 6 Tchórze tylko po stronie wrogów Najwięcej tchórzostwa okazują w powieści swoi: szlachta pod Ujściem, oficerowie, którzy w Kiejdanach cofają protest, część oblężonych w klasztorze. Bogusław jest zdrajcą, ale w pojedynku nie ucieka. Prosty podział na dzielnych Polaków i tchórzliwych wrogów spłaszcza odpowiedź.
Opracowanie „Potop” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 36
- Trzy wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (każda ok. 560–570 słów, około 5 minut mówienia)
- 15 scen z cytatami i komentarzem, z oznaczeniem tomów i rozdziałów
- 45 cytatów do tego pytania w banku cytatów, w 5 grupach (m.in. odwaga żołnierska, tchórzostwo elit, strach przezwyciężony)
- Karty 8 bohaterów najważniejszych dla tego pytania
- Stanowiska 11 badaczy i historyków z przypisami do prac naukowych
- 4 konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Potop” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 36 („Potop”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę znać całą powieść?
Czy muszę dodać kontekst?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
