Młodość jako czas kształtowania własnej tożsamości „Przedwiośnie” – pytanie jawne 51
Młodość jako czas kształtowania własnej tożsamości. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zagadnienie łączy dwa pojęcia: młodość i tożsamość. Komisja chce usłyszeć, kim Cezary jest na początku, jakie role kolejno przymierza i co z nich zostaje w ostatniej scenie. To pytanie o proces, więc najlepiej mówić o etapach, a nie o pojedynczych wydarzeniach.
Tożsamość ma w powieści kilka warstw. Narodową – chłopiec wychowany w Baku swobodniej mówi po rosyjsku niż po polsku. Ideową – od zachwytu rewolucją do pytań zadawanych komunistom w Warszawie. Uczuciową i moralną – Karolina, Wanda i Laura z Leńca oraz poczucie winy wobec nich. Najwyżej oceniana odpowiedź połączy przynajmniej dwie z tych warstw.
Pułapka: nie zakładaj, że Cezary na końcu jest już ukształtowany. Powieść zostawia go w ruchu i to także jest argument – młodość nie przynosi tu gotowego wyniku.
Możliwa teza
Cezary nie dostaje gotowej tożsamości ani od domu, ani od szkoły, ani od państwa, więc składa ją z kolejnych przeżyć i rozczarowań. Na końcu wie już, czego nie przyjmie, ale wciąż szuka, kim jest.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Dzieciństwo w Baku (Rodowód) Chłopiec zna polski głównie z rozmów z matką i służącymi, a szkoła mówi do niego po rosyjsku; od tej niepewności zaczyna się cała droga.
- 2 Bunt w gimnazjum i wydanie skarbu ojca (cz. I) Pierwsza, zapożyczona z wieców tożsamość młodego rewolucjonisty, dumnego z gestu wobec rodziny.
- 3 Polska legitymacja ratuje życie (cz. I) Dokument państwa, które bohater uważał za mrzonkę, chroni go przed śmiercią; pierwszy sygnał, że polskość może być jego sprawą.
- 4 Obcość wśród ziemian (cz. II) W Nawłoci i w Leńcu przybysz ze wschodu jest wszędzie gościem, nigdzie u siebie; dobry obraz tożsamości bez zakorzenienia.
- 5 Rachunek sumienia po bójce w Leńcu (cz. II) Bohater widzi, że skrzywdził trzy kobiety; młodość to również pierwsza wina, którą trzeba unieść.
- 6 Głos na zebraniu komunistów (cz. III) Cezary nie przyjmuje gotowego programu, tylko pyta i sprawdza – jego tożsamość wciąż powstaje.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowym elementem polecenia. Wystarczy, że jest przywołany trafnie i ma związek z dorastaniem albo szukaniem siebie.
Pasuje kontekst literacki (powieść o dojrzewaniu i edukacji bohatera jako gatunek, inni młodzi bohaterowie literatury, którzy szukają swojego miejsca, także idealiści z wcześniejszych powieści Żeromskiego), historyczny (pokolenie, które wchodziło w dorosłość razem z odrodzonym państwem i było rozdarte między hasłami narodowymi a rewolucyjnymi), psychologiczny (młodość jako czas buntu i prób) albo biograficzny – pytanie, ile autora jest w bohaterze.
Pamiętaj, żeby kontekst coś mówił o Cezarym. Jeśli porównujesz go z innym młodym bohaterem, wskaż jedno podobieństwo albo jedną różnicę i powiedz, co z niej wynika.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca czy powierzchowna. Tu bogata znaczy: pokazujesz przemianę w czasie, łączysz co najmniej dwie warstwy tożsamości (np. narodową i ideową) i oceniasz, gdzie bohater jest w ostatniej scenie.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów – na przykład pomylenie losów Karoliny i Wandy albo twierdzenie, że Cezary dorastał w Polsce.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0. Przy pytaniu o proces naturalny porządek to kolejne etapy drogi bohatera.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to pytanie zostaje więc około 5 minut mówienia. Wybierz trzy etapy – na opowiedzenie całego życia Cezarego tego czasu nie wystarczy.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o szczegóły fabuły; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie młody człowiek powinien szukać własnej drogi, czy raczej korzystać z doświadczenia starszych? Uzasadnij.
- Czy błędy popełnione w młodości mogą komuś pomóc w dorastaniu?
- Co dziś najmocniej kształtuje tożsamość młodych ludzi?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Streszczenie życia Cezarego Opowiedzenie po kolei Baku, drogi do Polski, Nawłoci i Warszawy to nie argumentacja. Przy każdym etapie powiedz, co bohater zyskuje albo traci jako człowiek.
- 2 Tożsamość sprowadzona do poglądów politycznych Spór o rewolucję to ważna, ale tylko jedna warstwa. Pominięcie polskości chłopca z Baku, miłości i poczucia winy spłaszcza odpowiedź do jednego wymiaru.
- 3 Cezary jako gotowy komunista albo gotowy patriota Bohater do końca waha się i sprawdza. Przypisanie mu jednej, ustalonej tożsamości przeczy temu, jak powieść go pokazuje, i odbiera Ci najlepszy argument – że młodość jest tu niedokończona.
- 4 Mylenie kobiet z Nawłoci i okolic Karolina umiera otruta, Wandę policja zatrzymuje, ale musi ją wypuścić, bo nie ma dowodów, a Laura wychodzi za mąż za Barwickiego. Zamiana tych losów to błąd rzeczowy w wątku, na którym opierasz argument o winie.
- 5 Pominięcie śmierci rodziców Utrata matki w Baku i ojca w drodze do Polski to chwile, w których Cezary dorośleje najszybciej. Bez nich teza o kształtowaniu się tożsamości traci podstawę.
- 6 Brak oceny ostatniej sceny Pytanie dotyczy kształtowania się tożsamości, więc komisja oczekuje odpowiedzi, dokąd ta droga prowadzi. Powiedz, jak rozumiesz to, że Cezary idzie w finale osobno, na czele tłumu.
Opracowanie „Przedwiośnie” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 51
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (każda ok. 470 słów, około 5 minut mówienia)
- 8 scen z cytatami i komentarzem, z oznaczeniem części powieści
- 14 cytatów do tego pytania w banku cytatów
- Stanowiska 5 badaczy i krytyków z przypisami do prac naukowych
- 4 konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Przedwiośnie” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
- Wszystkie 6 pytań jawnych z „Przedwiośnia” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 51 („Przedwiośnie”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę mówić o własnej młodości?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
