Rola autorytetu w życiu człowieka „Przedwiośnie” – pytanie jawne 52
Rola autorytetu w życiu człowieka. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Pytanie dotyczy roli autorytetu, a nie listy postaci. Komisja oczekuje, że pokażesz, kto i w jaki sposób wpływa na Cezarego, kiedy ten wpływ działa, a kiedy zawodzi, i co z tego wynika dla młodego człowieka w ogóle.
Przewodników jest w powieści kilku i każdy działa inaczej. Ojciec – łagodnością i opowieścią o lepszym kraju. Matka – postawą, którą syn rozumie za późno. Gajowiec – opieką, pracą i rozsądkiem. Ksiądz Anastazy – sumieniem. Lulek – drwiną, która trafia w słabe punkty. Dobrze rozróżnić autorytet, na który ktoś zapracował, od wpływu, któremu bohater po prostu ulega.
Pułapka: autorytet nie oznacza zgody. Cezary kłóci się z ojcem i z Gajowcem, a mimo to liczy się z nimi bardziej niż z ludźmi, którym łatwo przytakuje.
Możliwa teza
Cezary przez całą powieść szuka kogoś, komu mógłby zaufać, i żaden przewodnik nie wygrywa do końca. Najtrwalej działają rodzice – nie przez nakazy, lecz przez przykład, który syn docenia dopiero po ich śmierci.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Rodzinna pamiątka po przodku (Rodowód) Tradycja rodu jako pierwszy autorytet, przekazywany z ojca na syna razem z nakazem, by jej strzec.
- 2 Wyjazd ojca na wojnę (cz. I) Gdy znika ojciec, którego chłopiec słuchał bez kar, nastolatek robi, co chce, a matkę ma za nic; brak autorytetu otwiera drogę buntowi.
- 3 Spory z ojcem w drodze do Polski (cz. I) Ojciec jest dla syna godnym przeciwnikiem; Cezary walczy z jego poglądami, ale właśnie dlatego go szanuje.
- 4 Ostatnia wola Seweryna (cz. I) Przed śmiercią w wagonie ojciec wysyła syna dalej, by na własne oczy zobaczył kraj; Cezary to polecenie wykonuje.
- 5 Ksiądz Anastazy na cmentarzu (cz. II) Głos sumienia, który nie pozwala bohaterowi zrzucić odpowiedzialności za krzywdę Karoliny.
- 6 Rosnący wpływ Lulka (cz. III) Wpływ zdobyty kpiną; po zebraniu komunistów Cezary słyszy w sobie głosy rodziców, mocniejsze niż nowy mistrz.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowym elementem polecenia. Wystarczy, że jest przywołany trafnie i ma związek z autorytetem, wychowaniem albo relacją mistrz–uczeń.
Pasuje kontekst literacki (inne utwory, w których kilku przewodników walczy o duszę młodego bohatera, albo relacje ucznia z mistrzem w innych lekturach), religijny (spór ojca i syna o przemoc, w którym ojciec odwołuje się do Ewangelii), psychologiczny lub socjologiczny (konflikt pokoleń, autorytet rodzica a wpływ grupy rówieśniczej) albo biograficzny (pisarz jako autorytet moralny swojej epoki).
Kontekst ma rozwinąć argument. Jeśli mówisz o konflikcie pokoleń, powiedz, co z niego wynika dla relacji Cezarego z ojcem i z Gajowcem.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca czy powierzchowna. Tu bogata znaczy: pokazujesz różne źródła autorytetu (miłość, przykład, rozum, sumienie) i wyjaśniasz, dlaczego jedne przetrwały próbę rzeczywistości, a inne nie.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów – na przykład uznanie Gajowca za prawdziwego ojca Cezarego albo twierdzenie, że Seweryn Baryka dotarł z synem do Polski.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0. W zakończeniu odpowiedz wprost: jaka jest rola autorytetu według powieści.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to pytanie zostaje więc około 5 minut mówienia – wystarczy na trzech przewodników omówionych porządnie.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o szczegóły fabuły; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie młody człowiek potrzebuje autorytetu? Uzasadnij.
- Czym różni się autorytet od kogoś, kto po prostu ma na nas wpływ?
- Czy autorytetem może być ktoś, z kim się nie zgadzamy?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Katalog postaci zamiast odpowiedzi o rolę Wymienienie ojca, matki, Gajowca, księdza i Lulka po jednym zdaniu nie odpowiada na pytanie. Przy każdym powiedz, na czym opiera się jego wpływ i co z niego zostaje.
- 2 Pominięcie matki Matka wydaje się słaba tylko w oczach zbuntowanego syna. To, że Cezary dostrzega jej siłę dopiero nad jej grobem, jest jednym z najmocniejszych argumentów o autorytecie budowanym przykładem.
- 3 Gajowiec jako ojciec Cezarego Gajowiec w młodości kochał matkę bohatera, ale nigdy jej tego nie wyznał; jest opiekunem i zastępczym ojcem, nie ojcem. Pomylenie tych relacji to poważny błąd rzeczowy.
- 4 Szklane domy tylko jako kłamstwo ojca Opowieść Seweryna można czytać jako oszustwo, jako marzenie albo jako wskazówkę kierunku. Jedna ocena podana jako pewnik zubaża odpowiedź; lepiej pokazać, że syn długo potem sprawdza słowa ojca na własną rękę.
- 5 Przesunięcie śmierci ojca Seweryn umiera w drodze, w wagonie, zanim dotrą do granicy, a syn przechodzi ją sam. Kto mówi, że ojciec zmarł w kraju albo w Baku, zmienia sens jego ostatniego polecenia.
- 6 Lulek jako zwycięski mistrz Lulek ma wpływ, ale w części trzeciej Cezary wychodzi z zebrania komunistów wzburzony i podważa ich hasła. Teza, że bohater po prostu przejął jego poglądy, pomija tę scenę.
Opracowanie „Przedwiośnie” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 52
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (każda ok. 460 słów, około 5 minut mówienia)
- 8 scen z cytatami i komentarzem, z oznaczeniem części powieści
- 14 cytatów do tego pytania w banku cytatów
- Stanowiska 5 badaczy z przypisami do prac naukowych
- 4 konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Przedwiośnie” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
- Wszystkie 6 pytań jawnych z „Przedwiośnia” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 52 („Przedwiośnie”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę uznać, że Cezary nie miał żadnego autorytetu?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
