Utopijny i realny obraz rzeczywistości „Przedwiośnie” – pytanie jawne 53
Utopijny i realny obraz rzeczywistości. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zagadnienie wymaga zestawienia dwóch obrazów: wyobrażonego i prawdziwego. Komisja chce usłyszeć, jakie wizje idealnego świata pojawiają się w powieści i z czym zderzają się w rzeczywistości, którą ogląda Cezary.
Najbardziej oczywista utopia to szklane domy z opowieści ojca, ale nie jedyna. Ziemiańska sielanka Nawłoci, Polska z planów i książki Gajowca oraz raj na ziemi obiecywany na zebraniu komunistów to także obrazy świata, który istnieje głównie w słowach. Stronę realną tworzą błoto przygranicznego miasteczka, bieda chłopów na folwarku w Chłodku i warszawskie piwnice pełne nędzy.
Pułapka: nie chodzi wyłącznie o to, że marzenie przegrywa. Warto zapytać, czy utopia jest w powieści kłamstwem, czy kierunkiem, w którym warto iść – tekst daje argumenty dla obu odpowiedzi.
Możliwa teza
Każdy piękny obraz w „Przedwiośniu” zostaje sprawdzony widokiem prawdziwego życia i każdy na tym traci. Utopia nie znika jednak całkiem: zostaje jako miara, którą Cezary przykłada do biedy dookoła siebie.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Opowieść o szklanych domach (cz. I) Wzorcowa utopia: kraj czysty, zdrowy i piękny dzięki jednemu wynalazkowi, opisany z baśniową przesadą.
- 2 Wątpliwości syna w wagonie (cz. I) Cezary od razu podejrzewa ojca o zmyślanie; utopia zostaje podważona w chwili, gdy się pojawia.
- 3 Przejście granicy (cz. I) Pierwsze zderzenie marzenia z błotem i biedą miasteczka; tym obrazem kończy się część pierwsza.
- 4 Codzienność w Nawłoci (cz. II) Ziemiańska sielanka posiłków, polowań i balów, za którą kryje się nędza okolicznych wsi.
- 5 Dwa tygodnie w Chłodku (cz. II) Rozmowy z chłopami odsłaniają rzeczywistość walki o przetrwanie zimy; nowe państwo nic jeszcze dla nich nie zrobiło.
- 6 Po zebraniu komunistów (cz. III) Obietnicę szczęśliwego świata Cezary od razu zestawia z Baku, które widział – doświadczenie weryfikuje utopię.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowym elementem polecenia. Wystarczy, że jest przywołany trafnie i ma związek z utopią albo ze zderzeniem marzeń i faktów.
Pasuje kontekst filozoficzny (utopia jako dawny gatunek opisu idealnego państwa, zapoczątkowany „Utopią” Tomasza Morusa), historyczny (XX-wieczne próby budowania raju na ziemi i ich ofiary, a także dalsze losy motywu szklanych domów w polskiej kulturze), literacki (bohaterowie, którzy wierzyli w naukę i postęp, a przegrali z rzeczywistością) albo architektoniczny – marzenia o domach ze szkła i stali w nowoczesnej architekturze.
Kontekst powinien coś dopowiedzieć. Jeśli przywołujesz dawną utopię, wskaż, czym różni się od wizji Seweryna albo dlaczego obie muszą przegrać z faktami.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca czy powierzchowna. Tu bogata znaczy: więcej niż jedna utopia, przy każdej konkretna scena z rzeczywistości, która ją podważa, i namysł nad tym, czy marzenie ma w powieści jakąkolwiek wartość.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów – na przykład twierdzenie, że Cezary zobaczył w Polsce szklane domy, albo przypisanie tej wizji Gajowcowi.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0. Wygodny układ to pary: utopia – rzeczywistość, utopia – rzeczywistość.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to pytanie zostaje więc około 5 minut mówienia – w sam raz na dwie lub trzy pary obrazów i kontekst.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o szczegóły fabuły; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie ludziom potrzebne są marzenia o idealnym świecie? Uzasadnij.
- Czy utopia może być niebezpieczna?
- Jaką utopię tworzą dziś na przykład reklamy albo media społecznościowe?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Szklane domy stoją w Polsce W powieści ich nie ma i Cezary to sprawdza na własne oczy. To opowieść ojca; mówienie, że bohater je zobaczył albo że ktoś je w powieści buduje, przeczy fabule.
- 2 Utopia to tylko szklane domy Ograniczenie się do jednego motywu daje odpowiedź zadowalającą, a nie bogatą. Sielanka Nawłoci, program Gajowca i obietnice komunistów to kolejne utopie, które powieść konfrontuje z faktami.
- 3 Nawłoć jako raj bez zastrzeżeń Dwór jest piękny tylko z pozoru: obok w nędzy żyją komornicy, a w tym samym majątku umiera otruta Karolina. Kto opisuje Nawłoć wyłącznie jako idyllę, pomija, że powieść ją demaskuje.
- 4 Pomylenie autorów wizji Szklane domy opisuje ojciec, Seweryn Baryka; Gajowiec ma własny, urzędniczy plan budowy państwa. Zamiana tych postaci to poważny błąd rzeczowy.
- 5 Puenta, że marzenia są bez sensu To zbyt proste. Żeromski nie rozstrzyga, czy utopia oszukuje, czy wskazuje kierunek; najlepiej pokazać obie możliwości i dopiero wtedy powiedzieć, co sam(a) sądzisz.
- 6 Rzeczywistość bez konkretu Słowa „bieda” i „zacofanie” nic nie znaczą bez sceny. Przywołaj miasteczko za granicą, Chłodek albo warszawskie ulice z ostatniego rozdziału – tam rzeczywistość ma wyraźną twarz.
Opracowanie „Przedwiośnie” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 53
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (każda ok. 480 słów, około 5 minut mówienia)
- 8 scen z cytatami i komentarzem, z oznaczeniem części powieści
- 14 cytatów do tego pytania w banku cytatów
- Stanowiska 11 badaczy i krytyków z przypisami do prac naukowych
- 3 konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Przedwiośnie” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
- Wszystkie 6 pytań jawnych z „Przedwiośnia” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 53 („Przedwiośnie”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę mówić tylko o szklanych domach?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
