Różne wizje odbudowy Polski po odzyskaniu niepodległości „Przedwiośnie” – pytanie jawne 50
Różne wizje odbudowy Polski po odzyskaniu niepodległości. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Słowo „różne” jest tu kluczowe. Komisja oczekuje, że przedstawisz kilka projektów nowej Polski, które ścierają się w powieści, i powiesz, jak wypadają w zderzeniu z rzeczywistością oglądaną oczami Cezarego.
W „Przedwiośniu” każda wizja ma swojego rzecznika. Ojciec bohatera marzy o kraju zmienionym przez wynalazek i technikę, dla Gajowca liczą się najpierw bezpieczne granice, sprawne urzędy i stabilny pieniądz, komuniści chcą przewrotu, a ziemiańska Nawłoć razem z księdzem Anastazym trzyma się dawnego ładu i wychowywania ludu z góry. Sam Cezary, pokłócony z opiekunem, domaga się śmiałego czynu, na przykład reformy rolnej, ale gotowego programu sam nie ma.
Pułapka: nie musisz ogłaszać, która wizja jest słuszna. Żeromski nie wskazuje zwycięzcy, a zakończenie zostawia spór otwarty – warto to powiedzieć wprost i dodać własną ocenę.
Możliwa teza
Powieść zestawia kilka projektów niepodległej Polski i każdy z nich podważa: marzenie bez pokrycia, ostrożność bez rozmachu, przewrót okupiony krwią i sielankę ślepą na biedę. Cezary odrzuca je po kolei, ale własnej drogi jeszcze nie znalazł.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Opowieść ojca w wagonie (cz. I) Wizja kraju przemienionego przez wynalazek, bez przemocy – pierwszy głos w sporze o przyszłość Polski.
- 2 Rozmowa z Karoliną o utraconych majątkach (cz. II) Cezary odrzuca myśl o odzyskiwaniu dawnych ziem na wschodzie; przydaje się do porównania z wizją ziemiańską.
- 3 Powrót z balu w Odolanach (cz. II) Ksiądz Anastazy mówi o pracy nad ludem, a Cezary patrzy na błoto i nędzę wsi; program dworu zderzony z rzeczywistością.
- 4 Książka Gajowca o Polsce (cz. III) Program pracy urzędnika, statystyki i własnej waluty; Cezary pomaga przy niej, ale zapału nie podziela.
- 5 Zebranie w biurze „Polexu” (cz. III) Wizja komunistów i pytanie Cezarego, czy wyniszczeni biedą robotnicy mogą sami odbudować społeczeństwo.
- 6 Kłótnia z Gajowcem (cz. III) Najostrzejsze starcie wizji: obrona granic i powolna budowa przeciw żądaniu odważnych reform.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowym elementem polecenia. Wystarczy, że jest przywołany trafnie i ma związek z budowaniem państwa po 1918 roku.
Pasuje kontekst historyczny (spory polityczne pierwszych lat II Rzeczypospolitej, sprawa reformy rolnej, wprowadzenie złotego w 1924 roku), socjologiczny albo ekonomiczny (myśl, że wolność polityczna bez gospodarczej jest niepełna), biograficzny (publicystyka Żeromskiego o pracy i reformach) albo literacki – obraz szlacheckiego dworu z „Pana Tadeusza”, z którym można zestawić Nawłoć.
Kontekst wpleć w konkretną wizję. Jeśli mówisz o reformie rolnej w historii, odnieś ją do tego, czego Cezary domaga się od Gajowca i co widzi na folwarku w Chłodku.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca czy powierzchowna. Tu bogata znaczy: co najmniej trzy wizje, przy każdej jej słabość pokazana na scenie z powieści, i wniosek, dlaczego Cezary żadnej nie przyjmuje w całości.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów – na przykład przedstawienie Gajowca jako komunisty albo przypisanie wizji szklanych domów Cezaremu lub Gajowcowi.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0. Przy kilku wizjach łatwo się rozgadać – nazwij je we wstępie i trzymaj tej kolejności.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to pytanie zostaje więc około 5 minut mówienia, czyli mniej więcej minuta na każdą wizję i chwila na kontekst.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o szczegóły fabuły; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Która z wizji Polski przedstawionych w powieści wydaje Ci się najrozsądniejsza? Uzasadnij.
- Czy szybka zmiana może być lepsza od powolnych reform?
- Czego według Ciebie potrzebuje kraj, który dopiero odzyskał wolność?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Jedna wizja zamiast kilku Zagadnienie mówi o różnych wizjach. Odpowiedź wyłącznie o szklanych domach albo wyłącznie o sporze Gajowca z Lulkiem nie wyczerpuje tematu i trudno ją uznać za wieloaspektową.
- 2 Pomylenie autorów wizji Szklane domy to opowieść ojca, w którą syn od początku wątpi; książkę o Polsce pisze Gajowiec; program przewrotu głoszą mówcy na zebraniu. Przypisanie którejś wizji złej postaci to poważny błąd rzeczowy.
- 3 Gajowiec jako głos autora podany jako pewnik To sporna interpretacja. Jeśli ją przyjmujesz, przedstaw ją jako swoje odczytanie i daj argument; podana jako fakt brzmi jak uproszczenie.
- 4 Finał jako przystąpienie do komunistów Narrator przemilcza, jaką drogą bohater trafił do manifestacji, a w ostatniej scenie idzie osobno, przed tłumem. Mówienie, że wybrał komunizm, to nadinterpretacja zakończenia.
- 5 Pominięcie wsi i biedy Wizje polityków nabierają sensu dopiero wtedy, gdy zestawisz je z tym, co Cezary widzi w Chłodku i na ulicach Warszawy. Bez tej konfrontacji wypowiedź staje się abstrakcyjna.
- 6 Wyliczanka bez oceny Wymienienie czterech programów to dopiero streszczenie. Powiedz, na czym polega słabość każdego z nich według powieści i co z tego wynika dla Twojej tezy.
Opracowanie „Przedwiośnie” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 50
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (każda ok. 465 słów, około 5 minut mówienia)
- 8 scen z cytatami i komentarzem, z oznaczeniem części powieści
- 14 cytatów do tego pytania w banku cytatów
- Stanowiska 10 badaczy i krytyków z przypisami do prac naukowych
- 4 konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Przedwiośnie” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
- Wszystkie 6 pytań jawnych z „Przedwiośnia” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 50 („Przedwiośnie”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Ile wizji wystarczy omówić?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
