Wojna i rewolucja jako źródła doświadczeń człowieka „Przedwiośnie” – pytanie jawne 49
Wojna i rewolucja jako źródła doświadczeń człowieka. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zagadnienie mówi o doświadczeniu, czyli o tym, co wojna i rewolucja robią z człowiekiem, a nie o przebiegu wydarzeń historycznych. Komisja oczekuje, że pokażesz, czego Cezary dowiaduje się o świecie i o sobie w Baku i na froncie 1920 roku oraz jak te przeżycia wpływają na jego późniejsze wybory w Warszawie.
Pułapka: w powieści to dwa różne doświadczenia. Rewolucję w Baku bohater najpierw podziwia, a potem płaci za nią utratą matki i przymusową pracą przy ciałach ofiar rzezi. Wojnę z bolszewikami przeżywa inaczej – jako żołnierz polskiej armii, który zyskuje kolegów i przyjaciela. Jeśli wrzucisz oba przeżycia do jednego worka, zgubisz to, co w tym pytaniu najciekawsze.
Słowo „źródła” podpowiada, żeby mówić o skutkach: co Cezary zyskał, co stracił, jak zmieniła się jego wrażliwość i jego stosunek do haseł, które słyszy później.
Możliwa teza
Rewolucja i wojna odbierają Cezaremu złudzenia i część wrażliwości, ale dają mu też miarę, którą przykłada potem do każdej politycznej obietnicy: porównuje ją z tym, co widział na własne oczy.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Wiece i egzekucje w Baku (cz. I) Rewolucja jako widowisko i moda; dobry przykład tego, że zapał dla idei potrafi uśpić odrazę do zabijania.
- 2 Śmierć matki przy robotach w porcie (cz. I) Pierwsze przeżycie, które dotyka bohatera osobiście: przemoc rewolucji dostaje twarz najbliższej osoby.
- 3 Rzeź Ormian i praca przy zwłokach (cz. I) Cezary jako przymusowy grabarz ofiar; z tego doświadczenia rodzi się obowiązek pamięci świadka.
- 4 Decyzja o pójściu do wojska w 1920 roku (cz. II) Bohater idzie walczyć, choć tej wojny nie pragnął – przeważa niechęć do obojętnych bogaczy i zapał innych ludzi.
- 5 Las Rogacz i ranny Hipolit (cz. II) Wojna daje także braterstwo: uratowanie kolegi otwiera przyjaźń i drogę do Nawłoci.
- 6 Zebranie komunistów w Warszawie (cz. III) Pamięć Baku działa jak sprawdzian: bohater zestawia słowa mówców z tym, co przeżył, i wychodzi wzburzony.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowym elementem polecenia. Wystarczy, że jest przywołany trafnie i ma związek z doświadczeniem wojny albo rewolucji.
Najbliżej leży kontekst historyczny: wydarzenia w Baku w 1918 roku, w tym rzeź Ormian, oraz wojna polsko-bolszewicka. Sprawdzi się też kontekst biograficzny (publicystyka Żeromskiego z lat 1919–1920 o rewolucji i niepodległości) albo literacki – inne utwory o człowieku, którego ukształtowała przemoc historii, np. inne lektury o wojnie i totalitaryzmie XX wieku.
Kontekst ma coś wyjaśniać. Jeśli mówisz o historii, nie podawaj samych dat: powiedz, dlaczego to, co działo się naprawdę, tłumaczy przemianę Cezarego albo jego nieufność wobec obietnic.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca czy powierzchowna. Tu bogata znaczy zwykle: rozróżniasz doświadczenie rewolucji i doświadczenie wojny, mówisz zarówno o stratach, jak i o tym, czego bohater się nauczył, i pokazujesz skutki tych przeżyć w części trzeciej.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów – na przykład twierdzenie, że w 1920 roku Cezary walczył po stronie bolszewików albo że jego ojciec zginął w rzezi w Baku.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0. Dobry porządek to: rewolucja, wojna, skutki.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to pytanie zostaje więc około 5 minut mówienia. Nie trać ich na opis wydarzeń w Baku krok po kroku.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o szczegóły fabuły; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie świadek okrucieństwa ma obowiązek o nim mówić? Uzasadnij.
- Czy doświadczenie wojny może człowieka czegoś dobrego nauczyć?
- Dlaczego młodzi ludzie łatwo ulegają hasłom rewolucji? Czy dziś też tak jest?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Lekcja historii zamiast doświadczenia człowieka Daty, liczby ofiar i nazwy formacji nie są tu argumentem. Komisja pyta, co te wydarzenia zrobiły z Cezarym, więc każdy fakt historyczny musi prowadzić do bohatera.
- 2 Matka ginie w rzezi Jadwiga Barykowa umiera wycieńczona przy przymusowych robotach w porcie, po rewizji i pobiciu. Pomyłka w losach tak ważnej postaci to poważny błąd rzeczowy, a przy tym zaciera, jak rewolucja niszczy człowieka powoli.
- 3 Cezary po stronie bolszewików w 1920 roku Choć wcześniej był zafascynowany rewolucją, w wojnie 1920 roku walczy w polskim wojsku. Odwrócenie tego faktu przekręca losy głównego bohatera i może zostać uznane za błąd kardynalny.
- 4 Rewolucja tylko zła albo tylko wspaniała Cezary przechodzi drogę od zachwytu do grozy, a w Warszawie nadal szuka głębokiej zmiany. Pokazanie tej ewolucji to właśnie wieloaspektowość, za którą komisja daje najwyższe oceny.
- 5 Pominięcie kosztów psychicznych Narrator wprost stwierdza, że przeżycia z Baku i z frontu przytępiły w bohaterze współczucie; widać to po tym, jak mało porusza go śmierć Karoliny. Bez tego argumentu odpowiedź o doświadczeniu jest niepełna.
- 6 Dopisywanie bitew Wojnie z bolszewikami Żeromski poświęca niewiele miejsca, zaledwie parę krótkich epizodów. Nie wymyślaj walk ani szczegółów, których w tekście nie ma; trzymaj się decyzji o pójściu do wojska, lasu Rogacz i widoku zniszczonych wsi.
Opracowanie „Przedwiośnie” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 49
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (każda ok. 470 słów, około 5 minut mówienia)
- 8 scen z cytatami i komentarzem, z oznaczeniem części powieści
- 14 cytatów do tego pytania w banku cytatów
- Stanowiska 7 badaczy z przypisami do prac naukowych
- 4 konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Przedwiośnie” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
- Wszystkie 6 pytań jawnych z „Przedwiośnia” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 49 („Przedwiośnie”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy muszę mówić i o wojnie, i o rewolucji?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
