Motyw tańca śmierci – „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” – pytanie jawne 11
Motyw tańca śmierci. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Taniec śmierci (danse macabre) to późnośredniowieczny motyw, w którym umarli albo sama Śmierć prowadzą w korowodzie ludzi z każdego stanu – papieża, cesarza, chłopa, żebraka. Jego sens jest prosty – wobec śmierci wszyscy są równi, a ziemskie godności nic nie znaczą. Na początku odpowiedzi krótko wyjaśnij, czym jest ten motyw, bo bez tego komisja nie usłyszy, do czego porównujesz tekst.
Pułapka kryje się w samym zagadnieniu. Tego, co znamy z obrazów, czyli pochodu tańczących, w „Rozmowie” po prostu brak. Mistrz Polikarp spotyka Śmierć w pustym kościele i wdaje się z nią w dialog. Są za to prawie wszystkie składniki tańca śmierci: Śmierć jako upiorna postać z kosą, przegląd wszystkich stanów, zrównanie możnych z ubogimi, a nawet krótka wzmianka samej Śmierci o tańcu z kosą. Najwyżej oceniona odpowiedź uczciwie to powie i pokaże, gdzie te elementy są.
Polecenie mówi o znanych Ci fragmentach. Utwór jest długi i urywa się w połowie rozmowy, a w szkole czyta się jego wybrane części. Oprzyj się na tych, które znasz: prologu, portrecie Śmierci, przeglądzie stanów i satyrze.
Możliwa teza
W „Rozmowie” taniec śmierci nie jest sceną, tylko ukrytą myślą utworu: Śmierć przychodzi po każdego, kosi króla i papieża tak samo jak żebraka i drwi z ludzkiej pychy. Zamiast korowodu autor daje dialog i obraz szkoły Śmierci, a celem jest nauka – kto żyje dobrze, nie musi się jej bać.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Prolog: wezwanie do wszystkich ludzi (prolog) Od pierwszych wersów pada zapowiedź, że śmierć dosięgnie każdego, starego i młodego – to fundament równości z tańca śmierci.
- 2 Śmierć ukazuje się mistrzowi (początek dialogu, w kościele) Upiorny portret: naga, wychudła kobieta w rozkładzie, z chustą na głowie i kosą w ręku, a uczony mistrz ze strachu ląduje na posadzce.
- 3 Przechwałka o tańcu z kosą (kwestie Śmierci) Jedyne miejsce, gdzie Śmierć sama mówi o tańcu: zabijanie jest dla niej zabawą, a ludzie podskakują przed jej kosą.
- 4 Przegląd stanów (kwestie Śmierci) Śmierć wylicza królów, książąt, filozofów, kupców, oraczy, szlachtę, biskupów i mnichów, a papieża stawia na równi z żebrakiem.
- 5 Satyra na karczmarzy, duchownych i sędziów (przegląd stanów) Wyliczanie zamienia się w rozliczenie: każdy stan słyszy o swoim grzechu, a najostrzej obrywają przekupni sędziowie.
- 6 Los dobrych i jedyna porażka Śmierci (odpowiedzi Śmierci) Dobrzy ludzie nie muszą się jej bać, a pokonał ją tylko Chrystus, który zmartwychwstał – to dydaktyczny cel całego utworu.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy, a przy tym pytaniu sam motyw tańca śmierci jest już kontekstem epoki, bo w tekście „Rozmowy” zostaje tylko zasygnalizowany. Wystarczy go dobrze opisać i porównać z utworem.
Pasuje kontekst artystyczny (późnośredniowieczne malowidła i drzeworyty tańca śmierci w kościołach i na cmentarzach, gdzie Śmierć prowadzi przedstawicieli wszystkich stanów), historyczny (epidemie, które w późnym średniowieczu dziesiątkowały Europę i karmiły lęk przed nagłą śmiercią), religijny (ars moriendi, czyli nauka o dobrym umieraniu) albo literacki (późniejsze utwory o marności i śmierci, także w poezji współczesnej).
Najlepiej wpleć kontekst w argument o równości stanów albo o portrecie Śmierci. Powiedz, co obraz tańca śmierci pokazuje tak samo jak „Rozmowa”, a co inaczej – na przykład że w malarstwie jest korowód, a w utworze dialog i szkoła.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze możesz dostać do 8 punktów. Wynik 5–8 pkt jest możliwy tylko z kontekstem wykorzystanym przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu górna granica to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej znajomości tekstu.
Lektura we fragmentach
Sformułowanie „znanych Ci fragmentów” oznacza, że utwór jest omawiany we fragmentach. Komisja nie wymaga znajomości całości, ale to, co przywołasz, ma się zgadzać z tekstem. Lepiej dokładnie omówić portret Śmierci i przegląd stanów niż streszczać z domysłu części, których nie czytałeś/aś.
Jakość argumentacji
Komisja odróżnia argumentację bogatą (pogłębioną, z trafnymi przykładami, wieloaspektową, z własnym namysłem), zadowalającą i powierzchowną. Tu bogata znaczy: pokazujesz kilka składników tańca śmierci w tekście (postać Śmierci, równość stanów, satyra, wzmianka o tańcu) i mówisz wprost, że samej sceny tańca nie ma.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe to minus punkt; trzy i więcej albo błąd kardynalny to 0 za zadanie i 0 za kompozycję. Kardynalny byłby na przykład opis utworu jako sceny, w której Śmierć porywa mistrza do tańca i zabiera go ze sobą, albo twierdzenie, że Śmierć oszczędza bogatych lub duchownych.
Kompozycja i czas
Za kompozycję tego zadania są 2 punkty: wstęp z wyjaśnieniem motywu i tezą, część zasadnicza i zakończenie. Część ustna trwa 30 minut: do 15 minut przygotowania, do 10 minut na oba monologi i do 5 minut rozmowy, więc na to pytanie masz około 5 minut.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach padną od 1 do 3 pytań, nie o szczegóły tekstu; co najmniej jedno o Twoje zdanie. Odpowiadaj na temat i konkretnie. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie myśl, że wobec śmierci wszyscy są równi, może dziś kogoś pocieszać? Uzasadnij.
- Dlaczego Twoim zdaniem średniowieczny autor połączył grozę śmierci z żartem i satyrą?
- Czy współczesna kultura raczej oswaja śmierć, czy ją ukrywa? Podaj przykład.
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Opis korowodu, którego nie ma Tańczącego pochodu w utworze brak. Kto opowiada, jak Śmierć prowadzi ludzi w tanecznym pochodzie, przenosi do utworu obraz z malarstwa. Powiedz, że taniec jest tylko zasygnalizowany, i pokaż jego ślady.
- 2 Śmierć jako szkielet W „Rozmowie” Śmierć to wychudła, rozkładająca się postać kobiety, a nie kościotrup. Mówienie o szkielecie to przeniesienie późniejszego wyobrażenia na ten tekst.
- 3 Zakończenie, którego nie znamy Tekst urywa się w trakcie rozmowy. Twierdzenie, że mistrz umiera albo że Śmierć go oszczędza, to dopisywanie fabuły – błąd rzeczowy.
- 4 Dopisywanie stanów spoza tekstu Śmierć wylicza wielu ludzi, ale nie wszystkich, których znamy z innych tańców śmierci – nie ma na przykład lichwiarzy. Wymieniaj tych, o których naprawdę mówi.
- 5 Śmierć tylko straszy Utwór ma cel dydaktyczny. Śmierć mówi też, że dobrzy ludzie nie muszą się jej bać, i przyznaje, że pokonał ją Chrystus. Bez tego wniosku odpowiedź jest niepełna.
- 6 Pominięcie satyry Przegląd stanów to nie tylko lista ofiar. Śmierć wytyka karczmarzom, plebanom, mnichom i sędziom konkretne grzechy, a to dobrze pokazuje, że wobec niej liczy się życie, nie pozycja.
Opracowanie „Średniowiecze” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 11
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (ok. 410 i 430 słów, każda około 5 minut mówienia)
- 9 fragmentów „Rozmowy” do tego pytania, każdy z omówieniem
- 19 cytatów do tego pytania w banku cytatów, z miejscem w utworze i komentarzem
- Stanowiska 5 badaczy z przypisami do prac naukowych
- 5 kontekstów z uzasadnieniem: plastyczny, literackie, historyczny i religijny
- Spór badaczy o to, kogo przedstawia portret Śmierci, plan wypracowania o postawach wobec śmierci i objaśnienie pojęć danse macabre, memento mori i ars moriendi
- Wszystkie 3 pytania jawne ze średniowiecza w zbiorze „Średniowiecze”
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 11 („Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę znać cały utwór?
Skoro w utworze nikt nie tańczy, o czym mam mówić?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
