Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym? „Skąpiec” – pytanie jawne 16
Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym? Omów zagadnienie na podstawie Skąpca Moliera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Odpowiedź „nie” nasuwa się sama, bo Harpagon jest bogaty i nieszczęśliwy. Właśnie dlatego sama w sobie nie wystarczy. Komisja chce zobaczyć, dlaczego pieniądze go nie cieszą: bo ich nie używa, tylko pilnuje, bo każdego podejrzewa o chęć kradzieży i bo każdą decyzję, także o losie dzieci, mierzy zyskiem.
Warto zauważyć, że w komedii jest też drugi bogacz. Anzelm ma majątek, a mimo to w finale jest szczęśliwy, hojny i chętnie płaci za innych. To pozwala postawić tezę ciekawszą niż „pieniądze szczęścia nie dają”: o szczęściu decyduje stosunek do majątku, a nie jego wielkość.
Pytanie dotyczy człowieka w ogóle, więc patrz szerzej niż na samego skąpca. Pieniądz rządzi życiem całego domu: dzieci zadłużają się u lichwiarza, swatka liczy na zapłatę, uboga dziewczyna ma wyjść za starca dla wygody. Każda z tych postaci daje osobny argument.
Możliwa teza
W „Skąpcu” majątek nie daje szczęścia temu, kto mu służy zamiast nim się posługiwać: Harpagon traci spokój, rodzinę i szacunek ludzi, a radość w finale należy do tych, którzy wybrali miłość albo umieją się dzielić.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Skarb zakopany w ogrodzie (Akt I, scena IV–V) Pierwszy obraz bogacza, któremu pieniądze odbierają spokój: Harpagon zdradza, gdzie ukrył dziesięć tysięcy talarów, i od razu zaczyna się bać.
- 2 Obszukiwanie Strzałki (Akt I, scena III) Majątek czyni z właściciela strażnika, który w każdym widzi złodzieja, nawet w słudze własnego syna.
- 3 Ojciec lichwiarz i syn dłużnik (Akt II, scena I–III) Bogaty dom, w którym dzieci muszą pożyczać na lichwiarski procent; pieniądz dzieli rodzinę na dwa obozy.
- 4 Przygotowania do wieczerzy i szczerość Jakuba (Akt III, scena I–VI) Oszczędzanie na gościach, służbie i koniach; sługa mówi panu, że jest pośmiewiskiem miasta, i dostaje za to kije.
- 5 Kradzież szkatułki i monolog Harpagona (Akt IV, scena VI–VII) Kulminacja: po utracie złota bohater nie wie, kim jest, i uważa, że nie ma po co żyć.
- 6 Finał: Anzelm i szkatułka (Akt V, scena V–VI) Dwa sposoby bycia bogatym: odnaleziony ojciec dzieli radość z rodziną i płaci za wszystkich, Harpagon wraca do swoich pieniędzy.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowym elementem polecenia. Jeden wystarczy, jeśli jasno pokażesz, co mówi o pieniądzach i szczęściu.
Pasują: kontekst literacki (komedia rzymska, z której Molier wziął pomysł na skąpca, albo inny utwór, w którym bogactwo przynosi bohaterowi udrękę), historyczny (Francja XVII wieku, w której majątek i dziedziczenie wyznaczały pozycję człowieka, a lichwa była zjawiskiem powszechnym), filozoficzny (czy pieniądz jest narzędziem, czy celem, i co się dzieje, gdy te role się odwracają) albo biblijny (przypowieści o bogaczu i gromadzeniu skarbów).
Przy kontekście literackim nie streszczaj całej fabuły. Powiedz, czym bohater tamtego utworu przypomina Harpagona i czym się od niego różni – to wystarczy, żeby kontekst był funkcjonalny.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe oceny (5–8 pkt) są możliwe tylko z kontekstem przywołanym przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu – najwyżej 4 punkty.
Jakość argumentacji
Argumentacja może być bogata, zadowalająca lub powierzchowna. Przy tym pytaniu „bogata” to zwykle taka, która nie kończy się na Harpagonie: pokazuje, jak pieniądz wpływa na dzieci, służbę i Mariannę, i zestawia skąpca z kimś, kto bogactwo umie wykorzystać.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt; trzy lub więcej albo błąd kardynalny dają 0 za zadanie i za jego kompozycję. Kardynalny byłby np. wtedy, gdy uznasz, że Harpagon poślubia Mariannę, albo że szkatułkę ukradł Walery. Uwaga: każdy błąd dotyczący utworu użytego jako kontekst też jest poważnym błędem rzeczowym.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wstęp z tezą, część zasadnicza i zakończenie muszą się łączyć. Brak zakończenia albo długie opowiadanie o rozbitym okręcie i odnalezionej rodzinie Anzelma, bez związku z pytaniem, to 1 punkt. Sprzeczne wnioski albo stwierdzenia bez uzasadnienia – 0.
Czas
Do 15 minut przygotowania, do 10 minut na oba monologi razem. Na „Skąpca” wypada więc około 5 minut. Monolog może przerwać tylko upływ czasu.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań, bez dopytywania o szczegóły fabuły. Przynajmniej jedno dotyczy Twojej opinii, np. czy pieniądze są Ci potrzebne do szczęścia. Odpowiadaj rzeczowo i rozwijaj myśl. Język ocenia się w całym egzaminie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie istnieje granica, powyżej której pieniądze przestają dawać szczęście?
- Czy Harpagon jest bardziej śmieszny, czy bardziej godny współczucia? Uzasadnij.
- Czy oszczędność może być zaletą? Kiedy staje się wadą?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Pomylenie złodzieja szkatułki Szkatułkę wynosi z ogrodu Strzałka, sługa Kleanta. Walery zostaje oskarżony fałszywie, bo Jakub chce się na nim zemścić. Przypisanie kradzieży Waleremu albo Jakubowi przekręca główny wątek i może zostać uznane za błąd kardynalny.
- 2 Przemiana Harpagona w finale Skąpiec niczego się nie uczy. Zgadza się na śluby dzieci tylko po to, by odzyskać pieniądze, targuje się jeszcze o nowe ubranie i zostaje sam ze swoim złotem. Twierdzenie, że zrozumiał swój błąd, to falsyfikacja zakończenia.
- 3 Wniosek „bogactwo zawsze unieszczęśliwia” Anzelm jest zamożny, a mimo to szczęśliwy i hojny. Pominięcie go sprawia, że teza jest zbyt prosta. Lepiej pokazać, że problemem jest stosunek Harpagona do pieniędzy, a nie samo ich posiadanie.
- 4 Odpowiedź tylko o Harpagonie Pytanie dotyczy człowieka, nie jednej postaci. Dzieci w długach, Marianna namawiana na małżeństwo z rozsądku i Frozyna licząca na zapłatę to argumenty, które czynią wypowiedź wieloaspektową.
- 5 Zapominanie, że to komedia Harpagon jest postacią komiczną, a scena po kradzieży rozśmiesza i niepokoi jednocześnie. Kto mówi o nim wyłącznie jak o bohaterze tragicznym, gubi gatunek. Kto pokaże, że śmiech kryje tu poważną diagnozę, zyska u komisji.
- 6 Kontekst przywołany z pamięci „na oko” Pomylenie imienia bohatera albo przebiegu akcji w utworze użytym jako kontekst to według Informatora poważny błąd rzeczowy. Sięgaj tylko po teksty, które dobrze znasz.
Opracowanie „Skąpiec” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 16
- 3 wzorcowe wypowiedzi na to pytanie, każda z inną tezą (ok. 440–470 słów, około 3–4 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 10 scen z komedii do tego pytania, każda z aktem, sceną i komentarzem
- 20 cytatów do tego pytania w banku cytatów, z aktem i sceną
- Stanowiska 3 krytyków i badaczy „Skąpca” do tego pytania, z przypisami
- 4 gotowe konteksty z uzasadnieniem
- 5 haseł z teorii (komedia charakterów, komizm, klasycyzm, typ skąpca, zakończenie), 5 sporów krytyków, 3 plany wypracowań i oba pytania jawne ze „Skąpca” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 16 („Skąpiec”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź o „Skąpcu”?
Czy kontekst jest obowiązkowy?
Czy mogę powiedzieć, że pieniądze jednak dają szczęście?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
