Przyczyny nieporozumień między rodzicami a dziećmi „Skąpiec” – pytanie jawne 17
Przyczyny nieporozumień między rodzicami a dziećmi. Omów zagadnienie na podstawie Skąpca Moliera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Najważniejsze słowo to „przyczyny”, w liczbie mnogiej. Komisja nie chce opisu kłótni w domu Harpagona, tylko odpowiedzi, skąd się te kłótnie biorą. Dobrze, jeśli nazwiesz co najmniej dwie lub trzy przyczyny i każdą pokażesz na konkretnej scenie.
Pierwsza przyczyna jest oczywista: skąpstwo ojca, który żałuje dzieciom pieniędzy i wybiera im małżonków według tego, ile to będzie kosztować. Ale są też inne: niemal nieograniczona władza ojca nad dorosłymi dziećmi, brak szczerej rozmowy (dzieci wszystko ukrywają, ojciec wszystkich podejrzewa) i wreszcie rywalizacja – ojciec i syn kochają tę samą dziewczynę.
Pułapka polega na tym, żeby całą winę zrzucić na Harpagona. Dzieci też nie są niewinne: kłamią, zadłużają się, zaręczają potajemnie, a syn odpowiada ojcu z pogardą. Odpowiedź, która widzi obie strony i mimo to umie wskazać główne źródło konfliktu, oceniana jest wyżej.
Możliwa teza
Źródłem nieporozumień w domu Harpagona jest przede wszystkim ojciec, który pieniądze i własną władzę stawia wyżej niż uczucia dzieci; dzieci odpowiadają na to podstępem i ukrywaniem, przez co rodzina przestaje ze sobą rozmawiać.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Sekrety rodzeństwa (Akt I, scena I–II) Od pierwszych scen dzieci ukrywają przed ojcem swoje uczucia; nie wierzą, że otwarta rozmowa z nim jest możliwa.
- 2 Ojciec ogłasza plany małżeńskie (Akt I, scena V–VI) Harpagon sam wybiera żonę dla siebie, wdowę dla syna i męża dla córki, nie pytając dzieci o zdanie.
- 3 Bez posagu (Akt I, scena VII) O losie córki rozstrzyga oszczędność; szczęście Elizy nie jest dla ojca żadnym argumentem.
- 4 Lichwiarz okazuje się ojcem (Akt II, scena II–III) Syn i ojciec spotykają się jako dłużnik i wierzyciel i obrzucają się nawzajem zarzutami.
- 5 Podstęp ojca i fałszywa zgoda (Akt IV, scena III–V) Harpagon wyciąga z syna wyznanie podstępem, sługa godzi ich, mówiąc każdemu co innego, a kończy się przekleństwem i wydziedziczeniem.
- 6 Anzelm odnajduje dzieci (Akt V, scena V–VI) Przeciwieństwo Harpagona: ojciec, który od razu zgadza się na wybory swoich dzieci.
Jak dobrać kontekst
Polecenie wymaga kontekstu. Przy tym temacie wybór jest szeroki, bo konflikt pokoleń to jeden z najstarszych motywów literatury.
Dobrze sprawdza się kontekst historyczny: pozycja ojca w XVII-wiecznej rodzinie, jego władza nad majątkiem i nad małżeństwami dzieci. Możesz też wybrać kontekst literacki (dawna komedia, w której zakochany syn z pomocą sługi przechytrza ojca, albo inny utwór o konflikcie rodziców z dziećmi), biograficzny (relacja samego pisarza z ojcem) lub psychologiczny, czyli współczesne spojrzenie na to, co niszczy porozumienie w rodzinie.
Najlepiej, gdy kontekst tłumaczy którąś z przyczyn. Kontekst historyczny wyjaśnia, dlaczego Kleant i Eliza nie mogą po prostu odejść z domu; kontekst psychologiczny – dlaczego ukrywanie uczuć tylko pogłębia konflikt.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za tę część możesz dostać do 8 punktów. Przedział 5–8 pkt wymaga kontekstu przywołanego przynajmniej częściowo funkcjonalnie, a bez kontekstu ocena kończy się na 4 punktach.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia argumentację jako bogatą, zadowalającą lub powierzchowną. Przy tym zagadnieniu bogata to zwykle taka, która wskazuje kilka różnych przyczyn, pokazuje winę obu stron i porównuje Harpagona z innym ojcem w komedii.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe zabierają punkt, a trzy lub więcej albo błąd kardynalny zerują zadanie i kompozycję. Kardynalny byłby np. wtedy, gdy zrobisz z Marianny córkę Harpagona albo z Walerego jego syna. Poważnym błędem jest też pomylenie, kogo ojciec przeznacza dla Elizy, a kogo dla Kleanta.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wstęp, część zasadnicza i zakończenie mają się łączyć. Dobrze działa układ: jedna przyczyna – jeden akapit. Jeśli zabraknie zakończenia albo wpleciesz rzeczy bez związku z rodzicami i dziećmi, zostaje 1 punkt. Sprzeczne stwierdzenia – 0.
Czas
Masz do 15 minut na przygotowanie i do 10 minut na oba monologi, więc o „Skąpcu” mówisz mniej więcej 5 minut. Nikt nie przerywa przed upływem czasu.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Potem padają 1–3 pytania, nie o szczegóły fabuły. Co najmniej jedno dotyczy Twojego stanowiska, np. tego, czy dorosłe dzieci powinny słuchać rodziców w sprawach serca. Liczy się konkretna, rozwinięta odpowiedź. Język ocenia się przez cały egzamin.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie dorosłe dzieci powinny pytać rodziców o zdanie w ważnych sprawach życiowych?
- Kto ponosi większą winę za konflikt w domu Harpagona: ojciec czy dzieci? Uzasadnij.
- Co Twoim zdaniem najczęściej psuje porozumienie między pokoleniami dzisiaj?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Jedna przyczyna zamiast kilku Powtórzenie trzy razy, że ojciec jest skąpy, to jeden argument, nie trzy. Polecenie mówi o przyczynach, więc pokaż także władzę ojca, brak szczerości i rywalizację o Mariannę.
- 2 Dzieci jako niewinne ofiary Kleant zadłuża się i odpowiada ojcu z wyższością, Eliza potajemnie zaręcza się z rządcą, a sługa syna kradnie szkatułkę. Pomijając to, tracisz okazję do wieloaspektowej odpowiedzi i własnej oceny.
- 3 Mylenie relacji w rodzinie Harpagon jest ojcem Kleanta i Elizy. Marianna i Walery to rodzeństwo, dzieci Anzelma, czego nikt nie wie aż do końca. Zamiana tych relacji to błąd kardynalny, bo przekręca losy głównych bohaterów.
- 4 Pojednanie w zakończeniu Harpagon nie godzi się z dziećmi z miłości. Zgadza się na ich śluby, bo syn stawia warunek: Marianna albo szkatułka. To wymuszony układ, a nie zgoda serc, i właśnie to warto powiedzieć w zakończeniu.
- 5 Przemilczenie Anzelma Odnaleziony ojciec Walerego i Marianny od razu szanuje wybory swoich dzieci. To gotowy argument, że przyczyną konfliktu jest postawa konkretnego rodzica, a nie samo różne pokolenie.
- 6 Kontekst „konflikt pokoleń był zawsze” Takie zdanie nic nie wnosi. Kontekst jest funkcjonalny dopiero wtedy, gdy wyjaśnia którąś przyczynę – np. dlaczego w XVII wieku dorosłe dzieci nie mogły się uniezależnić od ojca.
Opracowanie „Skąpiec” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 17
- 3 wzorcowe wypowiedzi na to pytanie, każda z inną tezą (ok. 430–440 słów, około 3–4 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 10 scen z komedii do tego pytania, każda z aktem, sceną i komentarzem
- 20 cytatów do tego pytania w banku cytatów, z aktem i sceną
- Stanowiska 4 krytyków i badaczy do tego pytania, z przypisami
- 4 gotowe konteksty z uzasadnieniem
- 5 haseł z teorii (komedia charakterów, komizm, klasycyzm, typ skąpca, zakończenie), 5 sporów krytyków, 3 plany wypracowań i oba pytania jawne ze „Skąpca” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 17 („Skąpiec”): najczęstsze pytania
Ile mam czasu na tę wypowiedź?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę mówić o współczesnych rodzinach?
Skąd pochodzi to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
