Miejsca ważne w życiu człowieka „Miejsce” – pytanie jawne 74
Miejsca ważne w życiu człowieka. Omów zagadnienie na podstawie Miejsca Andrzeja Stasiuka. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zagadnienie brzmi ogólnie, ale opowiadanie zawęża je do jednego miejsca: polany w lesistej dolinie, na której przez około dwieście lat stała drewniana cerkiew. Kiedy zaczyna się akcja, budynku już nie ma. Konserwatorzy rozebrali go i wywieźli do muzeum, a narrator pokazuje przypadkowemu turyście pusty plac. Komisja chce usłyszeć, dlaczego to miejsce nadal coś znaczy, skoro nie ma na nim niczego do oglądania.
Liczba mnoga w zagadnieniu podpowiada dobry ruch: to samo miejsce jest ważne dla różnych ludzi z różnych powodów. Inaczej przeżywa je narrator, który znał cerkiew od środka, inaczej starzy ludzie wracający tam po latach wygnania, a inaczej turysta z mapą i aparatem. Zestawienie tych spojrzeń daje gotowy szkielet odpowiedzi i od razu pokazuje komisji, że myślisz wieloaspektowo.
Pułapka: łatwo mówić o „ważnym budynku” albo „zabytku”. Opowiadanie prowadzi do odwrotnego wniosku. Budowlę dało się rozłożyć na belki i przewieźć, a to, co czyniło ją ważną, zostało na polanie. Jeśli Twoja teza nie oddziela miejsca od budynku, tracisz najciekawszą myśl tekstu.
Możliwa teza
U Stasiuka miejsce staje się ważne dzięki temu, co ludzie w nim przeżyli: wierze, pracy, chrztom i wspomnieniom; dlatego cerkiew wywieziona do skansenu nie zabrała ze sobą swojego miejsca, które trwa w pamięci wygnanych i w opowieści narratora.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Pusty plac i rozmowa z turystą (początek opowiadania (rozmowa wraca w środku i na końcu)) Krótka wymiana zdań zestawia kogoś, dla kogo polana jest atrakcją na szlaku, z kimś, dla kogo jest raną w krajobrazie.
- 2 Wyobrażona budowa cerkwi (pierwsza część opowieści narratora) Nikt nie zapisał, kiedy i przez kogo cerkiew powstała, więc narrator odtwarza zimową zwózkę drewna i kolejne pory roku; miejsce rodzi się z ludzkiej pracy i wiary.
- 3 Światło na ikonostasie (wspomnienie wnętrza, jesienne popołudnia) Tuż przed zachodem słońca ikony na krótko odzyskują dawny blask; ta chwila pokazuje, że w świątyni chodzi o przestrzeń otwartą na sacrum.
- 4 Modlitwa w zrujnowanej nawie (po otwarciu wschodniej granicy) Stare kobiety, potomkinie wysiedlonych, klękają na glinianym klepisku, choć najcenniejszych ikon już nie ma; oddają cześć samemu miejscu.
- 5 Starzec na wozie (ta sama część, wizyta rodziny) Sparaliżowany dziewięćdziesięciolatek, ochrzczony w tej cerkwi, pokazuje miejsca domów, których nie ma; wieś istnieje już tylko w jego głowie.
- 6 Rozbiórka i ostatnie pytanie turysty (zakończenie) Praca konserwatorów przypomina narratorowi szpital i pogrzeb, a na pytanie o wejście odpowiada, że turysta właśnie stoi na progu.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy. Przy tym opowiadaniu najmocniej działa kontekst historyczny: wysiedlenia Łemków po wojnie, w tym akcja „Wisła” z 1947 roku, po których wsie Beskidu Niskiego opustoszały, a cerkwie niszczały bez wiernych. Dzięki niemu wiadomo, dlaczego do świątyni wracają dopiero potomkowie i dlaczego starzec przyjeżdża z daleka.
Dobrze sprawdza się też kontekst biograficzny lub faktograficzny (pierwowzorem jest istniejąca cerkiew z Czarnego, którą w 1993 roku przewieziono do sądeckiego skansenu, a Stasiuk przez kilka lat się nią opiekował), kulturowy (współczesne upamiętnienia nieistniejących wsi łemkowskich w Beskidzie Niskim), filozoficzny (rozważania o tym, czym miejsce różni się od przestrzeni i jak tworzy je pamięć) albo literacki: utwór, w którym autor odtwarza z pamięci utracone rodzinne strony.
Wpleć kontekst w tezę. Historia wysiedleń wyjaśnia, dlaczego to miejsce boli; prawdziwe dzieje cerkwi pokazują, że rozbiórka nie jest literackim pomysłem. Powiedz wprost, co z kontekstu wynika dla Twojej odpowiedzi.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze możesz dostać do 8 punktów. Wynik 5–8 pkt jest możliwy tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i opowiadania pojawi się kontekst, przynajmniej częściowo funkcjonalny. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej analizie.
Jakość argumentacji
Argumentacja bogata jest pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa i z własnym namysłem; zadowalająca – pogłębiona i z przykładami; powierzchowna – ogólnikowa. Przy tym pytaniu bogata odpowiedź pokazuje, dla kogo i dlaczego miejsce jest ważne (co najmniej dwie osoby z opowiadania), oddziela miejsce od budynku i zajmuje stanowisko wobec rozbiórki: ratunek czy utrata.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy i więcej albo błąd kardynalny oznaczają 0 punktów za zadanie i 0 za kompozycję. Kardynalny byłby na przykład opis, w którym cerkiew spłonęła albo zburzono ją w czasie wojny, czy taki, w którym narrator jest turystą zwiedzającym okolicę, czyli falsyfikacja głównego wątku.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Potrzebne są wstęp z tezą, część zasadnicza i zakończenie, które wynikają jedno z drugiego. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy odpowiedź zamienia się w luźną wyliczankę „ważnych miejsc” z różnych książek. Sprzeczności albo wnioski bez uzasadnienia dają 0.
Czas
Część ustna trwa 30 minut: do 15 minut przygotowania, do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe i do 5 minut rozmowy. Na pytanie o lekturę zostaje około 5 minut. Opowiadanie jest krótkie, więc wybierz dwie, trzy postacie i jedną myśl przewodnią, zamiast relacjonować wszystko po kolei.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań, nie o szczegóły tekstu. Co najmniej jedno dotyczy Twojego zdania, więc warto mieć przemyślane własne ważne miejsce i powód, dla którego takie jest. Język ocenia się w ciągu całego egzaminu.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie przeniesienie zabytku do skansenu go ratuje, czy odbiera mu sens? Uzasadnij.
- Jakie miejsce jest ważne w Twoim życiu i co sprawia, że takie się stało?
- Czy miejsce może przetrwać, gdy umrą wszyscy, którzy je pamiętają?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Cerkiew została zburzona Nikt jej nie zburzył ani nie spalił. Konserwatorzy rozebrali ją w dwa miesiące i wywieźli do muzeum. To najczęstsza pomyłka przy tym tekście, a odwraca sens zakończenia: budynek istnieje gdzie indziej, tylko miejsce zostało puste.
- 2 Tytuł „Miejsca” Opowiadanie nazywa się „Miejsce”, w liczbie pojedynczej. W poleceniu CKE stoi „na podstawie Miejsca”, ale to dopełniacz. Pomylony tytuł brzmi jak dowód, że nie znasz lektury.
- 3 Opowieść o budowie jako kronika Narratorowi brakuje i roku powstania, i ludzi, którzy cerkiew stawiali, a sam przyznaje, że lukę wypełnia wyobraźnią. Imiona, które daje cieśli, są tylko jego przypuszczeniem. Nie podawaj ich więc jak faktu. Wartością tej części jest właśnie to, że narrator świadomie odtwarza coś, czego nikt nie zapisał.
- 4 Kościół zamiast cerkwi To łemkowska cerkiew greckokatolicka z ikonostasem, a nie kościół. Różnica ma znaczenie, bo opowiadanie mówi o kulturze i wierze ludzi, których wysiedlono. Nazywanie jej „kościołem” albo „cerkwią prawosławną” to błąd rzeczowy.
- 5 Akcja „Wisła” jako scena opowiadania Narrator wspomina wysiedlenie krótko, bez nazw i dat. Akcję „Wisła” i jej skutki podajesz jako kontekst historyczny, oddzielony od omówienia tekstu. Jeśli opowiesz deportację tak, jakby była opisana w utworze, dopiszesz lekturze coś, czego w niej nie ma.
- 6 Tylko jedno spojrzenie na miejsce Kto mówi wyłącznie o narratorze, daje odpowiedź zadowalającą, ale nie bogatą. Zagadnienie mówi o miejscach ważnych dla człowieka, a opowiadanie zestawia kilka ludzkich perspektyw: narratora, starych kobiet, starca i turysty. Pokaż przynajmniej dwie i powiedz, czym się różnią.
Opracowanie „Współczesność” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 74
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (miejsce tworzą ludzie i pamięć; miejsce ocala opowieść narratora), po ok. 450–460 słów, czyli około 4–5 minut mówienia: wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 10 fragmentów opowiadania do tego pytania z komentarzem i 13 cytatów w banku, każdy z informacją, kto mówi i w którym miejscu
- Stanowiska 4 badaczy z przypisami do prac naukowych (i 3 kolejnych, których przywołują)
- 5 kontekstów z uzasadnieniem: historyczny, faktograficzno-biograficzny, kulturowy, filozoficzny i literacko-religijny
- Dwa spory badaczy dotyczące tego pytania (rozbiórka cerkwi: ratunek czy śmierć; ostatnie zdania: utrata czy nadzieja), plan wypracowania o pamięci i miejscu, które zniknęło, słowniczek pojęć (5 haseł) i fakty, których nie wolno pomylić
- W tym samym zbiorze: omówienie „Górą «Edek»” Nowakowskiego i „Profesora Andrewsa w Warszawie” Tokarczuk z ich pytaniami jawnymi (73 i 75)
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 74 („Miejsce”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy cerkiew z opowiadania istnieje naprawdę?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
