Bunt przeciwko porządkowi społecznemu „Tango” – pytanie jawne 70
Bunt przeciwko porządkowi społecznemu. Omów zagadnienie na podstawie Tanga Sławomira Mrożka. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
W „Tangu” porządek społeczny nie jest jeden. Jest dawny, mieszczański ład, który kiedyś obalili rodzice Artura, i jest obecny „porządek” ich domu, w którym nic już nie obowiązuje. Zanim zaczniesz mówić o buncie, ustal, przeciw któremu porządkowi buntuje się każda postać.
Najciekawsze w tym dramacie jest odwrócenie. Artur buntuje się nie przeciw sztywnym zasadom, tylko przeciw ich brakowi, więc jego bunt wygląda jak powrót do tradycji. Komisja doceni, jeśli pokażesz, że bunt ojca i bunt syna są do siebie podobne, choć idą w przeciwne strony, i że oba kończą się klęską.
Pamiętaj, że mieszkanie jednej rodziny jest tu obrazem całego społeczeństwa. Spisek, hasło i odzew, rewolwer, przejęcie władzy – to język przewrotu politycznego. Bez tej paraboli odpowiedź o porządku społecznym będzie płaska.
Możliwa teza
Bunt w „Tangu” zjada sam siebie: rodzice obalili wszystkie zasady, syn buntuje się więc w drugą stronę, a gdy jego przewrót okazuje się pusty, owoce zbiera ten, kto ma tylko siłę.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Wspomnienia rodziców o dawnym skandalu (akt I) Stomil i Eleonora opowiadają, jak w młodości gorszyli mieszczaństwo; ich bunt stał się dziś domową codziennością.
- 2 Spór o rozpiętą piżamę (akt I) Artur odkrywa, że w domu, gdzie wszystko wolno, sprzeciw nie ma punktu oparcia; ojciec rozbraja go zgodą na wszystko.
- 3 Nocny spisek z Eugeniuszem (akt II) Domowa sprawa przybiera formę konspiracji z hasłem i odzewem; widać, że chodzi o przewrót, a nie tylko o ślub.
- 4 Rewolwer dla ojca i partia kart (akt II) Próba wywołania tragedii kończy się farsą; w świecie bez norm nawet bunt traci powagę.
- 5 Artur ogłasza ideę władzy (akt III) Stojąc na krześle postawionym na stole, Artur uznaje, że jedyną ideą, której nie trzeba na niczym opierać, jest panowanie; bunt przechodzi w żądzę rządzenia.
- 6 Śmierć Artura i tango Edka (akt III) Z przewrotu korzysta człowiek bez żadnej idei, a taniec, który kiedyś był znakiem odwagi, staje się tańcem nowej władzy.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy. Musi dotyczyć buntu albo porządku społecznego i coś wnosić do Twojej tezy.
Sprawdzi się kontekst historycznoliteracki: romantyczny wzór buntownika zestawiony z Arturem, który chce zbawić świat, a kończy jako ofiara. Pasuje też kontekst historyczny (rewolucje XX wieku, które zaczynały od haseł wolności, a kończyły na dyktaturze; Polska lat 60., w której Mrożek pisał, choć już za granicą) albo filozoficzny (rozważania o buncie i jego granicach).
Najlepiej działa kontekst, który pokazuje ten sam schemat co dramat: bunt w imię idei, a potem władza w rękach kogoś, kto ideą się nie przejmuje. Powiedz wprost, co z tego porównania wynika.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca czy powierzchowna. Tu „bogata” znaczy zwykle: porównujesz bunt rodziców i bunt Artura, wyjaśniasz, dlaczego żaden nie tworzy trwałego ładu, i mówisz, co oznacza zwycięstwo Edka.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów, na przykład twierdzenie, że Artura zabija Stomil albo że Artur zwycięża i rządzi rodziną.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to zagadnienie zostaje więc około 5 minut mówienia. Komisja nie przerywa monologu, chyba że skończy się czas.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o faktograficzne detale lektury; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Przeciw czemu buntuje się dziś Twoje pokolenie? Czy ten bunt ma jakąś treść?
- Czy Artur ma rację, kiedy twierdzi, że rodzice odebrali mu szansę na bunt?
- Czy każdy bunt grozi tym, że władzę przejmie ktoś taki jak Edek?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Artur jako typowy zbuntowany syn Artur nie walczy z zasadami, tylko z ich brakiem: chce ślubu z ceremoniałem i porządku w domu. Opisanie go jak młodzieńca, który odrzuca tradycję rodziców, mija sedno dramatu.
- 2 Pominięcie buntu rodziców Bez Stomila i Eleonory nie wyjaśnisz, dlaczego syn nie ma przeciw czemu się buntować. Dwa bunty w dwóch pokoleniach to gotowa oś całej odpowiedzi.
- 3 Edek jako rewolucjonista Edek niczego nie obala i nie ma żadnego programu poza posłuszeństwem. Przejmuje władzę w luce, którą zostawili inni. Nazwanie go buntownikiem przekręca sens finału.
- 4 Odczytanie wyłącznie rodzinne Jeśli mówisz tylko o kłótniach w jednym mieszkaniu, nie odpowiadasz na pytanie o porządek społeczny. Pokaż, że rodzina jest modelem społeczeństwa, a domowy przewrót przypomina polityczny.
- 5 Mylenie Eugenii z Eugeniuszem Babka i jej brat mają prawie te same imiona. Eugenia umiera na katafalku, Eugeniusz z rewolwerem pomaga Arturowi, a na końcu tańczy z Edkiem. Pomyłka to poważny błąd rzeczowy.
- 6 Ocena buntu bez odniesienia do finału Pytanie samo prowokuje do oceny. Bez sceny ostatniej – śmierci Artura i tańca Edka z Eugeniuszem – nie powiesz, czym bunt się kończy, a zakończenie wypowiedzi zostanie bez wniosku.
Opracowanie „Tango” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 70
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to zagadnienie z różnymi tezami (po ok. 450–465 słów, na około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 8 scen z dramatu do tego zagadnienia z komentarzem i 15 cytatów w banku, każdy z aktem
- Stanowiska 6 badaczy, krytyków i reżyserów z przypisami
- 3 konteksty z uzasadnieniem: historyczny, literacki i teatralny
- Spory badaczy o „Tango” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
- Wszystkie 3 pytania jawne z „Tanga” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 70 („Tango”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę korzystać z notatek?
Skąd jest to zagadnienie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
