Konflikt pokoleń „Tango” – pytanie jawne 71
Konflikt pokoleń. Omów zagadnienie na podstawie Tanga Sławomira Mrożka. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zagadnienie składa się z dwóch słów, więc łatwo o odpowiedź ogólną: młodzi zawsze spierają się ze starymi. W „Tangu” ten schemat jest odwrócony. To najmłodszy domaga się zasad, a rodzice bronią swobody, którą sami wywalczyli. Od tego paradoksu powinna zacząć się Twoja wypowiedź.
Pod jednym dachem mieszkają aż trzy generacje: babka Eugenia i jej brat Eugeniusz, rodzice Stomil i Eleonora, wreszcie Artur i jego kuzynka Ala. Konflikt nie biegnie prosto według wieku. Najstarszy w domu sprzymierza się z najmłodszym, a rówieśnica Artura wcale nie podziela jego planów. Pokazanie tych przecięć to znak dobrej znajomości dramatu.
Na koniec trzeba powiedzieć, kto wygrywa. Odpowiedź Mrożka jest gorzka: nikt z rodziny. Wygrywa Edek, który do żadnego pokolenia tego domu nie należy. Zastanów się, co ten finał mówi o samym sporze.
Możliwa teza
Konflikt pokoleń w „Tangu” stoi na głowie: to syn żąda reguł, a ojciec broni wolności. Ponieważ starsi nie stawiają oporu, spór nie prowadzi do dojrzałości żadnej ze stron, a władzę nad domem przejmuje obcy.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Babcia ukarana katafalkiem (akt I) Wnuk karze babcię za grę w karty z Edkiem; od pierwszej sceny to młodszy wychowuje starszych.
- 2 Rozmowa z matką o zasadach (akt I) Eleonora sama zauważa, że w ich domu to najmłodszy chce mieć reguły; przyda się do nazwania odwróconych ról.
- 3 Spór ze Stomilem o wolność (akt I) Ojciec uważa, że wywalczył synowi swobodę, syn – że ta swoboda zatruła mu życie; każda strona obwinia drugą.
- 4 Wyznanie Eugeniusza (akt II) Najstarszy mężczyzna w domu przyznaje, że latami milczał, nienawidząc pokolenia Stomila; konflikt przecina rodzinę w poprzek wieku.
- 5 Rewolwer dla ojca (akt II) Syn chce zmusić ojca do czynu, ojciec przejrzał jego plan; pod dyskusją o regułach kryje się pytanie, kto jest głową rodziny.
- 6 Odejście rodziców po śmierci syna (akt III) Stomil i Eleonora po prostu się wycofują i odchodzą, a dom przypada Edkowi; nikt z rodziny nie zwyciężył.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy. Musi dotyczyć relacji między pokoleniami i coś wnosić do odpowiedzi.
Pasuje kontekst literacki: utwory, w których spór ojców i dzieci przebiega klasycznie, na przykład młodzi odrzucają świat starszych (dobrym wyborem jest XIX-wieczna proza o „ojcach i dzieciach” albo dramat rodzinny o mieszczańskiej obłudzie). Wtedy widać, jak bardzo Mrożek odwrócił ten schemat. Sprawdzi się też kontekst historyczny lub socjologiczny: młodzieżowa rewolta końca lat 60., kontrkultura i jej skutki dla wychowania następnej generacji.
Powiedz, co z porównania wynika dla „Tanga”: czy konflikt pokoleń jest tu sporem o wartości, czy raczej pustą wojną o władzę w domu?
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca czy powierzchowna. W tym zagadnieniu „bogata” znaczy: pokazujesz odwrócenie ról, uwzględniasz więcej niż dwa pokolenia i oceniasz, dlaczego spór nikogo nie zmienia na lepsze.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów, na przykład twierdzenie, że to Stomil walczy o tradycję, a Artur ją odrzuca, albo że Artur pogodził się z ojcem i przeżył.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to zagadnienie zostaje więc około 5 minut mówienia. Komisja nie przerywa monologu, chyba że skończy się czas.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o faktograficzne detale lektury; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie rodzice powinni stawiać dzieciom granice, nawet jeśli sami w młodości je łamali? Uzasadnij.
- Komu w tym sporze jest Ci bliżej: Arturowi czy Stomilowi?
- Czy konflikt pokoleń jest potrzebny, żeby młody człowiek dorósł?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Schemat „młodzi przeciw starym” bez zastrzeżeń W „Tangu” to młody broni porządku, a starsi swobody. Jeśli powiesz, że Artur odrzuca konserwatywnych rodziców, przekręcisz główny wątek, a to grozi błędem kardynalnym.
- 2 Pominięcie najstarszego pokolenia Eugenia i Eugeniusz to dwa różne stanowiska: babka siada do kart z obcym mężczyzną, jej brat tęskni za dawnym ładem i staje po stronie Artura. Bez nich konflikt wygląda na prosty spór ojca z synem.
- 3 Ala jako tło Rówieśnica Artura nie chce zasad, chce jego samego. Pokazuje, że nawet jedno pokolenie nie mówi jednym głosem, i to jej wyznanie uruchamia finał.
- 4 Edek jako przedstawiciel młodych Edek nie należy do rodziny ani do żadnej ze stron sporu. Jego zwycięstwo jest skutkiem konfliktu, a nie wygraną jednego z pokoleń.
- 5 Pomylone pokrewieństwa Eugenia jest babką Artura, matką Eleonory; Eugeniusz to jej brat, a Ala – kuzynka i narzeczona Artura. Przy tym zagadnieniu pomyłka w pokoleniach od razu podważa całą odpowiedź i jest poważnym błędem rzeczowym.
- 6 Wyrok bez uzasadnienia Własne zdanie przyda się w rozmowie. W monologu oceniaj strony sporu na podstawie tego, do czego ich postawy prowadzą w dramacie, a nie według sympatii.
Opracowanie „Tango” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 71
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to zagadnienie z różnymi tezami (po ok. 435 słów, na około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 8 scen z dramatu do tego zagadnienia z komentarzem i 15 cytatów w banku, każdy z aktem
- Stanowiska 5 badaczy, krytyków i reżyserów z przypisami
- 3 konteksty z uzasadnieniem: literacki, teatralny i biograficzny
- Spory badaczy o „Tango” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
- Wszystkie 3 pytania jawne z „Tanga” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 71 („Tango”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę korzystać z notatek?
Skąd jest to zagadnienie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
