Normy społeczne – ograniczają człowieka czy porządkują życie? „Tango” – pytanie jawne 72
Normy społeczne – ograniczają człowieka czy porządkują życie? Omów zagadnienie na podstawie Tanga Sławomira Mrożka. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Pytanie podsuwa dwie odpowiedzi, a „Tango” pokazuje obie. Dom Stomila to świat bez reguł, w którym nikt nie jest szczęśliwszy, tylko wszystko się rozłazi. Artur próbuje reguły przywrócić i wtedy widać ich drugą twarz: narzucane na siłę stają się przymusem i przemocą.
Komisja nie oczekuje, że wybierzesz stronę na ślepo. Najwyżej ocenia odpowiedź, która wyjaśnia, od czego zależy, czy normy porządkują, czy krępują. Dramat daje na to podpowiedź: liczy się to, co stoi za regułą. Forma, w którą nikt nie wierzy, jest tylko dekoracją.
Uważaj na utożsamienie Artura z autorem. Artur ma sporo racji, kiedy opisuje chaos w domu, ale Mrożek nie robi z niego wzoru do naśladowania. Jego droga od ślubu z ceremoniałem do kultu władzy jest częścią odpowiedzi na pytanie.
Możliwa teza
Normy porządkują życie, dopóki stoi za nimi coś, w co ludzie wierzą. W „Tangu” ich brak rodzi chaos, a przywracanie ich na siłę – przemoc, bo pusta forma nie zastąpi idei.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Bałagan w mieszkaniu (akt I) Katafalk po dziadku, dziecięcy wózek i stara suknia ślubna leżą latami nieruszane; dom bez reguł wygląda jak świat bez ładu.
- 2 Spór o rozpiętą piżamę (akt I) Artur broni przyzwoitości, ale nie umie powiedzieć dlaczego; norma bez uzasadnienia przegrywa z argumentem o swobodzie.
- 3 Rozmowa z Alą o ślubie (akt II) Artur tłumaczy, że reguły tworzą ludzie, bo natura ich nie daje; ślub ma przywrócić życiu znaczenia.
- 4 Błogosławieństwo pod groźbą broni (akt II) Eugeniusz z rewolwerem wymusza na siostrze zgodę na zaręczyny; obrzęd wraca przez przymus i przestaje cokolwiek porządkować.
- 5 Zdjęcie zepsutym aparatem (akt III) Rodzina pozuje w strojach sprzed półwiecza, choć zdjęcia nie będzie; forma bez treści zamienia się w teatr.
- 6 Artur przyznaje się do pomyłki (akt III) Pijany Artur uznaje, że dawna forma sama nie stworzy rzeczywistości; najważniejszy argument, że norma potrzebuje idei.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy. Musi dotyczyć reguł, obyczaju albo formy, w jakiej ludzie żyją razem.
Pasuje kontekst filozoficzny: spór formy z bezkształtnym życiem, który znasz z innej lektury obowiązkowej XX wieku. Sprawdzi się też kontekst antropologiczny lub socjologiczny (rytuały przejścia – wesela, pochówki – jako spoiwo wspólnoty) albo historyczny (obyczajowa rewolucja lat 60. i odrzucenie konwenansów).
Dobry kontekst pomaga rozstrzygnąć pytanie. Jeśli pokażesz, że gdzie indziej forma niszczy człowieka, a w „Tangu” jej brak też go niszczy, łatwiej dojdziesz do wniosku, że problem leży w źródle norm, a nie w ich istnieniu.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca czy powierzchowna. W tym pytaniu „bogata” znaczy: rozważasz obie odpowiedzi z polecenia, pokazujesz, kiedy normy pomagają, a kiedy krępują, i wskazujesz, co według dramatu o tym decyduje.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów, na przykład twierdzenie, że Artur ożenił się z Alą i przywrócił w domu ład.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to pytanie zostaje więc około 5 minut mówienia. Komisja nie przerywa monologu, chyba że skończy się czas.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o faktograficzne detale lektury; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Która norma społeczna wydaje Ci się dziś zbędna, a której nie chciałbyś stracić? Dlaczego?
- Czy Artur ma rację, że świat bez reguł odbiera ludziom wolność?
- Czy obyczaje mają sens, jeśli przestaliśmy wierzyć w to, co kiedyś wyrażały?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Jednoznaczne „ograniczają” albo „porządkują” Dramat pokazuje obie strony i to jest jego sedno. Odpowiedź, która broni tylko jednej, pomija połowę scen i zwykle zostaje oceniona najwyżej jako zadowalająca.
- 2 Artur jako rzecznik autora Artur trafnie opisuje chaos, ale jego metoda prowadzi do rewolweru i kultu władzy. Kto bierze go za wzór, gubi ironię Mrożka i nie wyjaśni finału.
- 3 Finał odczytany jako powrót norm Edek nie przywraca żadnych zasad, tylko żąda posłuszeństwa wobec siły. Pomylenie porządku z panowaniem odwraca sens zakończenia.
- 4 Ślub, który się nie odbył Do ślubu Artura z Alą nie dochodzi, bo w dniu uroczystości Artur ginie. Mówienie o małżeństwie jako fakcie to błąd dotyczący głównego wątku.
- 5 Opis scenografii bez wniosku Przemiana wnętrza między aktem I a III to świetny argument, ale tylko wtedy, gdy powiesz, co znaczy: porządek z aktu III jest odtworzony z zewnątrz, a katafalk dalej stoi na swoim miejscu.
- 6 Ogólniki o normach w społeczeństwie Zdania w rodzaju „normy są potrzebne, żeby ludzie mogli żyć razem” bez sceny z dramatu to argumentacja powierzchowna. Każdą tezę zakotwicz w konkretnym zdarzeniu.
Opracowanie „Tango” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 72
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (po ok. 435–440 słów, na około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 8 scen z dramatu do tego pytania z komentarzem i 14 cytatów w banku, każdy z aktem
- Stanowiska 7 badaczy i krytyków z przypisami
- 3 konteksty z uzasadnieniem: filozoficzny, biograficzny i teatralny
- Spory badaczy o „Tango” (6 tematów, w tym o formę i życie) i 3 plany wypracowań
- Wszystkie 3 pytania jawne z „Tanga” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 72 („Tango”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy muszę wybrać jedną odpowiedź z pytania?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
