Stan wojenny z perspektywy obcokrajowca „Profesor Andrews w Warszawie” – pytanie jawne 75
Stan wojenny z perspektywy obcokrajowca. Omów zagadnienie na podstawie utworu Profesor Andrews w Warszawie Olgi Tokarczuk. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Kluczowe jest słowo „perspektywa”. Tokarczuk nie opisuje stanu wojennego tak, jak zrobiłby to podręcznik historii. Pokazuje go oczami Anglika, psychologa zaproszonego do Warszawy z cyklem wykładów, który nie zna polskiego i nie wie, co się dzieje. Opowiadanie ma narratora trzecioosobowego, ale widzimy tylko to, co widzi profesor, i dowiadujemy się tyle, ile on. Komisja chce usłyszeć, co taki sposób opowiadania odsłania, czego nie dałby opis z wnętrza.
W tekście nie pada ani data, ani nazwa wydarzeń. Zmianę rozpoznajemy po znakach: czołg pod blokiem, głuchy telefon, przewodniczka, która przestała się odzywać, patrole, puste półki. Profesor każdy z tych znaków tłumaczy sobie po swojemu: awarią, niedzielą, różnicą języków, a w końcu własną chorobą. Czytelnik wie więcej niż on i właśnie z tej różnicy biorą się komizm, groza i absurd.
Pułapka: łatwo powiedzieć „obcokrajowiec nic nie rozumie” i na tym skończyć. Najlepsze odpowiedzi idą dalej. Pokazują, że obcy, choć nie zna przyczyn, widzi dziwność tej codzienności wyraźniej niż przyzwyczajeni do niej ludzie, i że w kilka dni traci wszystko, co dawało mu pewność siebie: książki, słowa, pozycję wykładowcy.
Możliwa teza
Patrząc oczami Anglika, który nie zna ani języka, ani sytuacji, Tokarczuk pokazuje stan wojenny jako ciąg niezrozumiałych znaków i absurdów, które miejscowi przestali zauważać; obcy wychodzi z tej próby pozbawiony pewności siebie, ale ocalony przez prostą ludzką życzliwość.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Sen o wronie (początek, lot do Warszawy) Profesor uważa ten sen za dobrą wróżbę, a my, znając dalszy ciąg historii, odczytujemy go jako złowrogą aluzję; od pierwszych stron wiemy więcej niż bohater.
- 2 Czołg za oknem i głuchy telefon (niedziela, kawalerka w bloku) Profesor ogląda czołg jak osobliwość, a brak sygnału bierze za usterkę; perspektywa obcego zamienia znak przemocy w zagadkę.
- 3 Zagubiony wśród bloków (ten sam dzień, spacer po osiedlu) Bohater nie umie odnaleźć swojego budynku i trafia do niego dopiero dzięki czołgowi, który zapamiętał z okna; zagrożenie staje się drogowskazem.
- 4 Pusty bar i prośba gestem (kolejny dzień w mieście) Wykształcony psycholog pokazuje na migi, że jest głodny, i czuje się upokorzony; obcość odbiera mu język i godność.
- 5 Kolejka po karpie i butelka octu (przedświąteczne zakupy) Profesor staje przy milczących ludziach, bo szuka ich bliskości, a ocet zamiast wódki uznaje za objaw własnego zaburzenia; absurd codzienności bierze za chorobę.
- 6 Wieczór u sąsiada i droga do ambasady (zakończenie) Sąsiad bez znajomości angielskiego wyjaśnia sytuację jednym słowem i gestem strzelania, a potem odwozi gościa pod ambasadę; zrozumienie przychodzi przez człowieka, nie przez informację.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy. Najbliżej leży historyczny: stan wojenny wprowadzony w grudniu 1981 roku, wojsko i czołgi na ulicach, odcięte telefony, władza w rękach Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego (z jej skrótem łączy się sen o wronie). Pamiętaj tylko, że te informacje wnosisz Ty, a nie opowiadanie.
Dobrze działa też kontekst kulturowy (realia PRL: kolejki, puste półki, sklepy z towarami za obce waluty, karp w wannie przed świętami), literacki (wędrówka przez piekło w „Boskiej komedii” Dantego, gdzie przewodnik prowadzi przez kolejne kręgi – u Tokarczuk przewodniczka znika, a pomoc przychodzi z nieoczekiwanej strony; albo spojrzenie na stan wojenny od środka w prozie pisarzy, którzy go przeżyli) lub psychologiczny: hierarchia ludzkich potrzeb, po której profesor schodzi coraz niżej.
Kontekst ma pracować na tezę. Historia wyjaśni, czego profesor nie rozumie; porównanie z Dantem pokaże, jak opowiadanie odwraca znany wzór. Powiedz jednym zdaniem, co z porównania wynika dla Twojej odpowiedzi.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze możesz dostać do 8 punktów. Wynik 5–8 pkt jest możliwy tylko wtedy, gdy obok zagadnienia i opowiadania pojawi się kontekst, przynajmniej częściowo funkcjonalny. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej analizie.
Jakość argumentacji
Argumentacja bogata jest pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa i z własnym namysłem; zadowalająca – pogłębiona i z przykładami; powierzchowna – ogólnikowa. Tutaj bogata odpowiedź wyjaśnia, jak działa perspektywa (narrator mówi w trzeciej osobie, ale wie tyle co profesor), pokazuje różnicę między wiedzą czytelnika a wiedzą bohatera i mówi, co obcy dostrzega lepiej od miejscowych.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe to minus punkt. Trzy lub więcej albo błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie i 0 za kompozycję. Kardynalny byłby na przykład opis, w którym profesor zostaje aresztowany albo spokojnie prowadzi zaplanowane wykłady, czy taki, w którym do ambasady odprowadza go Gosha – to falsyfikacja losów głównego bohatera.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Potrzebne są wstęp z tezą, część zasadnicza i zakończenie, które wynikają jedno z drugiego. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy większość czasu zajmuje Ci wykład o historii stanu wojennego zamiast omówienia opowiadania. Sprzeczności albo wnioski bez uzasadnienia dają 0.
Czas
Część ustna trwa 30 minut: do 15 minut przygotowania, do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe i do 5 minut rozmowy. Na to pytanie masz więc około 5 minut. Wybierz trzy, cztery sceny, które pokazują kolejne etapy zagubienia profesora, i jeden kontekst.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach padają od 1 do 3 pytań, nie o drobne fakty. Co najmniej jedno dotyczy Twojego zdania, na przykład o to, czy spojrzenie z zewnątrz pozwala lepiej zrozumieć czyjś kraj. Język – zasób słów, poprawność, płynność – ocenia się przez cały egzamin.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie obcy człowiek może lepiej niż mieszkańcy dostrzec, co jest nie tak w ich kraju? Uzasadnij.
- Co w zachowaniu sąsiada mówi o ludziach żyjących w czasie stanu wojennego?
- Czy łatwiej zrozumieć tamte wydarzenia z opowiadania, czy z podręcznika historii? Dlaczego?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 W opowiadaniu pada data i nazwa „stan wojenny” Nie pada ani jedno, ani drugie, nie ma też telewizora z przemówieniem. Zmianę widać tylko po znakach: czołgu, martwym telefonie, zniknięciu przewodniczki. Jeśli powiesz, że profesor „usłyszał o wprowadzeniu stanu wojennego”, wymyślasz scenę, a do tego gubisz sedno pytania, czyli perspektywę kogoś, kto nie zna nazw.
- 2 Narracja w pierwszej osobie Opowiada narrator trzecioosobowy. Patrzy jednak oczami profesora i nie wie więcej niż on. To rozróżnienie warto powiedzieć głośno, bo na nim stoi cała odpowiedź: perspektywa obcokrajowca to tu sposób prowadzenia narracji, a nie pamiętnik bohatera.
- 3 Dopowiadanie losów Goshy Przewodniczka po prostu przestaje się odzywać i nie pojawia się więcej. Tekst nie mówi, czy ją zatrzymano, czy się ukrywa. Domysły podawane jako fakt to błąd rzeczowy; wystarczy powiedzieć, że jej zniknięcie odcina profesora od jedynej osoby, która mogła mu cokolwiek wytłumaczyć.
- 4 Nazwa sklepu z towarami za kratą Profesor widzi zamknięty sklep pełen towarów, ale nazwa nie pada. Że był to sklep za obce waluty, możesz dopowiedzieć jako kontekst kulturowy, wyraźnie oddzielając to od treści opowiadania.
- 5 Ocena Polaków głosem autorki Surowe zdanie o ponurych ludziach w kolejce to myśl profesora, który nie wie, czego się boją. Jeśli przypiszesz ją Tokarczuk, odwrócisz sens sceny: tekst pokazuje, jak obcy błędnie odczytuje strach i zmęczenie, a potem mimo wszystko szuka bliskości tych samych ludzi.
- 6 Sąsiad tłumaczy wszystko po angielsku Sąsiad nie zna angielskiego. Porozumienie przychodzi przez jedno słowo, gest naśladujący strzały i gościnność, a nie przez rozmowę. To ważne dla tezy, bo profesor, specjalista od ludzkich emocji, dowiaduje się prawdy dopiero wtedy, gdy przestaje polegać na słowach.
Opracowanie „Współczesność” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 75
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (obcy widzi absurd, którego nie dostrzegają miejscowi; stan wojenny odbiera bohaterowi wszystko poza tym, co najprostsze), po ok. 460–465 słów, czyli około 4–5 minut mówienia: wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 10 fragmentów opowiadania do tego pytania z komentarzem i 13 cytatów w banku, każdy z informacją, kto mówi i w którym miejscu
- Stanowiska 2 badaczek z przypisami do prac naukowych (i 2 kolejnych autorek, które przywołują)
- 5 kontekstów z uzasadnieniem: historyczny, kulturowy, literacki, psychologiczny i autorski
- Dwa spory badaczy dotyczące tego pytania (czy droga profesora to klęska, czy odrodzenie; czy ważniejsze są realia epoki, czy los człowieka), plan wypracowania „Jednostka wobec historii”, przebieg opowiadania dzień po dniu, słowniczek pojęć (5 haseł, m.in. Inny, groteska i absurd) i fakty, których nie wolno pomylić
- W tym samym zbiorze: omówienie „Górą «Edek»” Nowakowskiego i „Miejsca” Stasiuka z ich pytaniami jawnymi (73 i 74)
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 75 („Profesor Andrews w Warszawie”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Skoro w tekście nie ma słów „stan wojenny”, skąd wiadomo, o co chodzi?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
