Co utrudnia porozumienie między przedstawicielami różnych grup społecznych? „Wesele” – pytanie jawne 42
Co utrudnia porozumienie między przedstawicielami różnych grup społecznych? Omów zagadnienie na podstawie Wesela Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Pytanie zaczyna się od słowa „co”, więc komisja czeka na listę przyczyn, a nie na samo stwierdzenie, że panowie i chłopi się nie rozumieją. To, że się nie rozumieją, widać w „Weselu” od pierwszej sceny. Punkty zdobywasz za wyjaśnienie, dlaczego tak jest: co konkretnie staje na drodze rozmowie.
Dramat daje kilka takich przeszkód naraz. Goście z Krakowa patrzą na wieś jak na malowniczy obraz i nie słuchają, co chłopi mają do powiedzenia. Chłopi wyczuwają tę wyższość i odpowiadają kpiną albo groźbą. Pod weselną zabawą leży też pamięć roku 1846, którą wszyscy omijają w rozmowach. Dobra odpowiedź porządkuje te przyczyny, zamiast opowiadać po kolei rozmowy z aktu I.
Zwróć uwagę na słowa „różnych grup”. Nie chodzi tylko o podział na inteligencję i wieś. W izbie spotykają się też Ksiądz, który wyszedł ze wsi, ale do panów nie należy, i Żyd, karczmarz, z którym kłóci się Czepiec. Nawet małżonkowie, poeta i chłopka, mówią o innych rzeczach. Takie przykłady pokazują, że temat znasz szerzej niż z pierwszej sceny.
Możliwa teza
W „Weselu” panów i chłopów dzieli nie sam stan, ale sposób patrzenia: inteligenci widzą we wsi dekorację, chłopi czują się lekceważeni, a przemilczana krzywda z 1846 roku sprawia, że obie strony boją się szczerej rozmowy.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Czepiec pyta Dziennikarza o politykę (akt I, scena I) Pierwsza rozmowa dramatu: chłop chce mówić o świecie, pan odsyła go do jego wsi, i od razu widać protekcjonalny ton.
- 2 Pan Młody i Panna Młoda o butach (akt I, scena XII) Nawet świeżo poślubieni mówią dwoma językami: on zachwyca się żoną jak obrazkiem, ona myśli o ciasnych butach i zwykłych sprawach.
- 3 Spór Czepca z Księdzem i Żydem o pieniądze (akt I, scena XXIX) Podziały biegną także poza linią pan–chłop: Czepiec wrzuca proboszcza i karczmarza do jednego worka wyzyskiwaczy.
- 4 Gospodarz i Pan Młody wspominają rabację (akt I, scena XXX) Rodzinna pamięć rzezi, wypierana w czasie zabawy; dowód, że pod zgodą leży niezałatwiona krzywda.
- 5 Gospodarz wymyśla gościom z miasta (akt II, scena XXX) Sam Gospodarz, choć ożenił się na wsi, zarzuca przyjezdnym, że wieś jest dla nich zabawą z nudów i przebraniem.
- 6 Czepiec z kosą i Pan Młody przy oknie (akt III, scena XIX) Chłop wzywa do czynu, pan podziwia poranek; obie strony zarzucają sobie nawzajem, że się nie znają.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest częścią polecenia. Wystarczy jeden, ale ma coś wnosić do Twojej odpowiedzi: wyjaśniać, skąd bierze się nieufność między grupami, albo pokazywać, że ten sam problem wraca gdzie indziej.
Najmocniejszy jest kontekst historyczny: rabacja galicyjska 1846 roku i to, jak inaczej pamiętały ją dwory, a inaczej wieś. Dobrze działa też kontekst biograficzny, czyli prawdziwe wesele w Bronowicach w 1900 roku i krakowska moda na wieś, z której wziął się pomysł dramatu. Możesz też sięgnąć po kontekst literacki: inny utwór o spotkaniu „panów” z „ludem”, w którym dobre chęci rozbijają się o wzajemne wyobrażenia.
Nie dopisuj kontekstu jako osobnej ciekawostki na końcu. Wpleć go w ten argument, który najlepiej objaśnia, na przykład przy scenie wspominania rzezi powiedz, co wydarzyło się w 1846 roku i dlaczego ta pamięć utrudnia rozmowę przy weselnym stole.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Ocena 5–8 pkt wymaga, żeby oprócz zagadnienia i „Wesela” pojawił się kontekst wykorzystany przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet jeśli o samym dramacie mówisz bardzo dobrze.
Jakość argumentacji
Komisja rozróżnia argumentację bogatą (pogłębioną, z trafnymi przykładami, wieloaspektową, z własnym namysłem), zadowalającą i powierzchowną. Tutaj „bogata” oznacza zwykle, że podajesz co najmniej dwie różne przyczyny braku porozumienia, każdą na konkretnej scenie, i zauważasz, że winę ponoszą obie strony, a nie tylko panowie.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe to minus punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie i 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków albo losów głównych bohaterów, na przykład przypisanie Panu Młodemu roli Gospodarza albo twierdzenie, że chłopi i panowie ruszają o świcie razem do powstania.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Potrzebne są wstęp, część zasadnicza i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu albo zakończenia, albo gdy odchodzisz od tematu, np. zaczynasz opowiadać o zjawach, które z porozumieniem stanów nie mają związku. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Masz do 15 minut na przygotowanie i do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe razem (o lekturze i o materiale z zadania 2.). Na „Wesele” zostaje więc mniej więcej 5 minut. Komisja nie przerywa, dopóki nie minie czas.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach padają od 1 do 3 pytań, bez dopytywania o drobne fakty z fabuły; przynajmniej jedno dotyczy Twojego zdania. Ocenia się trafność i konkret odpowiedzi. Język (słownictwo, poprawność, płynność) liczy się przez cały egzamin, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie przyjaźń między ludźmi z bardzo różnych środowisk jest dziś łatwiejsza niż w czasach Wyspiańskiego? Dlaczego?
- Kto w „Weselu” bardziej odpowiada za to, że rozmowa się nie klei: goście z miasta czy gospodarze ze wsi?
- Czy wspólna zabawa może zbliżyć ludzi, którzy różnią się poglądami? Uzasadnij.
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Odpowiedź „bo jedni są panami, a drudzy chłopami” To powtórzenie tematu, a nie przyczyna. Komisja chce wiedzieć, co z tej różnicy wynika: wyższość, uprzedzenia, nieprzepracowana historia. Nazwij każdą przeszkodę osobno.
- 2 Wina tylko po stronie inteligencji Panowie wypadają w dramacie źle, ale chłopi też nie są niewinni: kpią, grożą kosami, a o swoim udziale w rzezi wolą milczeć. Jednostronna ocena obniża argumentację do „zadowalającej”.
- 3 Streszczanie kolejnych par rozmówców z aktu I Akt I to długi ciąg krótkich rozmów i łatwo w nim utonąć. Wybierz dwie lub trzy sceny i przy każdej powiedz, jaką przeszkodę pokazuje. Wyliczanka bez wniosków to argumentacja powierzchowna.
- 4 Rabacja jako mgliste „dawne krzywdy” Jeśli używasz roku 1846 jako kontekstu, powiedz, co się wtedy stało i kto w dramacie o tym wspomina. Ogólnik bez faktów trudno uznać za kontekst funkcjonalny, a pomylona data to błąd rzeczowy.
- 5 Mylenie Gospodarza z Panem Młodym Obaj są inteligentami żonatymi z chłopkami, ale to różne postaci: Gospodarz mieszka na wsi od lat i u niego odbywa się wesele, Pan Młody właśnie bierze ślub. Pomieszanie ich losów grozi błędem kardynalnym.
- 6 Pierwowzory zamiast postaci Wolno powiedzieć, że Pan Młody ma pierwowzór w Lucjanie Rydlu, a Gospodarz w Tetmajerze, w którego domu odbyło się bronowickie wesele. Ale odpowiedź ma dotyczyć postaci z dramatu. Kto mówi tylko o prawdziwych gościach bronowickiego wesela, odchodzi od lektury.
Opracowanie „Wesele” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 42
- Wzorcową wypowiedź na to pytanie (ok. 470 słów, około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 9 cytatów do tego pytania w banku cytatów, każdy z aktem i sceną
- Stanowiska 8 badaczy „Wesela” z przypisami do prac naukowych
- 4 konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Wesele” (5 tematów) i 3 plany wypracowań
- Wszystkie 5 pytań jawnych z „Wesela” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 42 („Wesele”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę korzystać z notatek?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
