Czy możliwe jest zachowanie godności w skrajnych sytuacjach? „Zdążyć przed Panem Bogiem” – pytanie jawne 59
Czy możliwe jest zachowanie godności w skrajnych sytuacjach? Omów zagadnienie na podstawie Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
To pytanie zamknięte tylko z pozoru. Odpowiedź „tak” albo „nie” niewiele daje, dopóki nie powiesz, czym w ogóle jest godność w świecie getta. Reportaż Hanny Krall odpowiada na to inaczej, niż podpowiada intuicja, i właśnie to komisja chce od Ciebie usłyszeć: jaką miarę godności przyjmuje Marek Edelman i czym różni się ona od obiegowego wyobrażenia o bohaterstwie.
Skrajna sytuacja oznacza tu brak jakiejkolwiek szansy na przeżycie: wywózki z Umschlagplatzu, głód, przemoc na oczach tłumu, decyzje, kto dostanie przepustkę do życia. Edelman nie twierdzi, że godność mieli tylko ci, którzy chwycili za broń. Mierzy ją tym, czy ktoś ratował się kosztem innych, czy dał się upokorzyć i czy został przy bliskich.
Pułapka kryje się w słowie „możliwe”. Łatwo odpowiedzieć ogólnikiem o sile ludzkiego ducha. Lepiej pokazać kilka różnych form godności z reportażu i jedną granicę: sytuację, w której nawet świadek nie był w stanie nic zrobić. Taka odpowiedź jest pogłębiona, a nie tylko pewna siebie.
Możliwa teza
Człowiek może pozostać godny także tam, gdzie życia ocalić już się nie da, ale według reportażu nie zależy ona od broni: chodzi o niezgodę na poniżenie, wierność drugiemu człowiekowi i to, by nie przeżyć cudzym kosztem.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Stary Żyd na beczce (wspomnienie z pierwszych miesięcy wojny, ulica Żelazna) Źródło postawy Edelmana: od tej chwili wszystko, co robi, ma chronić przed upokorzeniem.
- 2 Spór z amerykańskim profesorem (rozmowa o ludziach idących do wagonów) Najważniejszy argument: idący bez broni nie stracili godności, traci ją tylko ten, kto ratuje się kosztem innych.
- 3 Decyzja o powstaniu (plan wojenny, kwiecień 1943) Edelman odbiera powstaniu patos: bojowcy wybierali nie zwycięstwo, tylko sposób, w jaki zginą.
- 4 Historia Poli Lifszyc (wspomnienia z czasu wielkiej akcji, 1942) Godność jako wybór bliskiej osoby: dziewczyna z szansą na ucieczkę dołącza do matki w drodze do wagonu.
- 5 Ręka męża na brzuchu żony (opowieść o ślubie zawartym w czasie akcji) Gest obrony bez żadnych szans pokazuje, że godność rodzi się z obecności drugiego człowieka.
- 6 Umierający pacjenci (plan współczesny, szpital, w którym pracuje Edelman) Po wojnie Edelman pilnuje, by chorzy, których nie da się uratować, odchodzili godnie; dobre domknięcie odpowiedzi.
Jak dobrać kontekst
Polecenie wymaga kontekstu. Wystarczy jeden, byle trafny i powiązany z godnością, a nie z całą wojną. Dobrze, gdy pokazuje coś, czego sam reportaż nie mówi wprost, albo pozwala porównać dwie miary godności.
Pasuje kontekst historyczny (realia wielkiej akcji z 1942 roku albo postać Janusza Korczaka, o którym Edelman wspomina), literacki (inny utwór, w którym bohater wybiera śmierć zamiast ustępstwa, choćby „Antygona”) lub filozoficzny (etyka, w której najważniejsza jest obrona słabszych). Wybierz ten, który naprawdę rozumiesz.
Nie dopisuj kontekstu jednym zdaniem na końcu. Powiedz, co z niego wynika: na przykład że Korczak, podobnie jak ludzie opisani przez Edelmana, zachował godność bez broni.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze dostaniesz do 8 punktów. Wynik 5–8 pkt jest możliwy tylko wtedy, gdy obok zagadnienia i reportażu przywołasz kontekst, który działa w argumentacji przynajmniej częściowo. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, choćby reszta była bardzo dobra.
Jakość argumentacji
Komisja rozróżnia argumentację bogatą (pogłębioną, z trafnymi przykładami, wieloaspektową, z własnym namysłem), zadowalającą (pogłębioną, z przykładami) i powierzchowną (ogólniki, brak przykładów). Tutaj bogata odpowiedź definiuje godność tak, jak rozumie ją Edelman, pokazuje kilka jej odmian i odnosi się do sporu o „piękną śmierć” z bronią w ręku.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe to minus punkt. Trzy i więcej albo błąd kardynalny oznaczają 0 punktów za zadanie i 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów, na przykład stwierdzenie, że Edelman zginął w bunkrze na Miłej, albo pomylenie go z komendantem Anielewiczem.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Potrzebne są wstęp z tezą, część zasadnicza i zakończenie, które wynikają jedno z drugiego. Brak wstępu albo zakończenia lub dygresje niezwiązane z godnością kosztują punkt. Sprzeczności albo wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Część ustna trwa 30 minut: do 15 minut przygotowania, do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe (o lekturze i o tekście z zadania 2.) i do 5 minut rozmowy. Na to pytanie masz więc mniej więcej 5 minut mówienia.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach padają od 1 do 3 pytań, nie o drobne fakty z lektury. Co najmniej jedno dotyczy Twojego zdania, więc przygotuj własne stanowisko w sprawie godności. Język (zasób słów, poprawność, płynność) jest oceniany przez cały egzamin.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy zgadzasz się, że zachować spokój w drodze na śmierć może być trudniej niż walczyć? Uzasadnij.
- Co według Ciebie może odebrać człowiekowi godność, a czego nie odbierze nic?
- Czy reportaż o getcie mówi coś o godności w zwykłym życiu, na przykład w ciężkiej chorobie?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Godność tylko dla tych, którzy walczyli To dokładnie ten pogląd, z którym Edelman się spiera. Kto mówi, że ludzie odprowadzani do wagonów stracili godność, bo się nie bronili, odpowiada wbrew reportażowi.
- 2 Samobójstwo na Miłej 18 jako wzór godności Możesz o nim mówić, ale zaznacz, że Edelman nie chciał śmierci dla symbolu i to odrzucał. Przedstawienie tej sceny jako jego ideału przekręca sens reportażu.
- 3 Pomylenie Edelmana z Anielewiczem Anielewicz był komendantem i zginął na Miłej, Edelman był w sztabie, przeżył i wyszedł kanałami. Zamiana ich losów to błąd kardynalny, czyli 0 punktów za całe zadanie.
- 4 Powstanie w getcie pomylone z powstaniem warszawskim Reportaż mówi o walce w getcie wiosną 1943 roku: zaczęła się 19 kwietnia, a grupa Edelmana opuściła getto kanałami 10 maja. Zamiana tych wydarzeń to poważny błąd rzeczowy i od razu minus punkt.
- 5 Godność jako hasło bez definicji Zdania o „sile ludzkiego ducha” nic nie wnoszą. Powiedz, co znaczy godność w tej książce: niezgoda na upokorzenie, wierność bliskim, nieprzeżywanie cudzym kosztem.
- 6 Reportaż czytany jak powieść Edelman, Krall i ludzie z getta to prawdziwe osoby, a książka powstała z rozmowy. Nazywanie Edelmana postacią fikcyjną albo „narratorem powieści” brzmi jak nieznajomość lektury.
Opracowanie „Zdążyć przed Panem Bogiem” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 59
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (każda ok. 450 słów, około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 16 cytatów do tego pytania w banku cytatów, ze stronami i komentarzem
- 8 scen z reportażu do tego pytania, każda z omówieniem
- Stanowiska 4 badaczy z przypisami do prac naukowych
- 3 konteksty z uzasadnieniem: historyczny, literacki i filozoficzny
- Spory badaczy (5 tematów), 3 plany wypracowań i wszystkie 3 pytania jawne z reportażu w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 59 („Zdążyć przed Panem Bogiem”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę korzystać z notatek?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
