Walka o życie z perspektywy wojennej i powojennej „Zdążyć przed Panem Bogiem” – pytanie jawne 61
Walka o życie z perspektywy wojennej i powojennej. Omów zagadnienie na podstawie Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
To pytanie wprost odwołuje się do budowy reportażu. Książka przeplata dwa czasy. Pierwszy to getto warszawskie w czasie wielkiej akcji i powstania, drugi to lata siedemdziesiąte, gdy Marek Edelman leczy chorych na serce. Komisja oczekuje, że pokażesz oba i powiesz, co je łączy, a nie że opowiesz osobno o wojnie i osobno o medycynie.
Najważniejsze jest to, że sam Edelman widzi w obu doświadczeniach jedno zadanie. W getcie mógł ocalić tylko pojedyncze osoby z ogromnego tłumu skazanych, w klinice walczy o każdego chorego, nawet gdy podręczniki dają mu wyrok. Różni je jedno: w getcie prawie nic nie zależało od jego decyzji, w szpitalu zależy bardzo wiele.
Uważaj na słowo „walka”. Powstanie w getcie Edelman opisuje raczej jako wybór sposobu śmierci niż walkę o przetrwanie. Walka o życie to w reportażu przede wszystkim ratowanie konkretnych ludzi: przy bramie placu, przez numerki, na stole operacyjnym.
Możliwa teza
Edelman sam łączy oba czasy: lekarz w klinice robi według niego to samo, co goniec przy bramie placu, bo wtedy i teraz chodzi o wyrwanie śmierci pojedynczego człowieka, choćby tylko na kilka lat.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Brama placu (plan wojenny, wielka akcja 1942) Wojenna walka o życie: goniec szpitala wyprowadza z tłumu tych, których da się podać za chorych.
- 2 Numerki na życie (koniec wielkiej akcji, szpital w getcie) O przeżyciu decyduje kartka z pieczątką i rachunek, a pytanie, kto ma prawo żyć, zostaje bez odpowiedzi.
- 3 Pani Bubnerowa (plan współczesny, klinika Profesora) Po roku namawiania i kilkunastu zgonach Profesor zgadza się na nową operację; czternasta pacjentka przeżywa.
- 4 Operacja w trakcie zawału (plan współczesny, historia prezesa Rzewuskiego) Edelman przekonuje lekarzy do ryzyka i tłumaczy, że kto zna śmierć, mocniej odpowiada za życie.
- 5 Pod palmą w klinice (część o tym, dlaczego został lekarzem) Moment, w którym Edelman rozpoznaje w pracy lekarza to samo zadanie, które miał w getcie.
- 6 Osłonić płomień (rozmowa o tytule i zakończenie reportażu) Wyścig z Panem Bogiem o każde odroczenie śmierci i końcowy rachunek jednego życia wobec setek tysięcy.
Jak dobrać kontekst
Polecenie wymaga kontekstu. Do tego pytania pasuje taki, który mówi o wartości pojedynczego życia albo o tym, jak wojna zmienia stosunek człowieka do śmierci.
Dobry jest kontekst biograficzny (losy samej autorki, która jako dziecko przeżyła wojnę dzięki ludziom, którzy ją ukrywali), literacki (wiersz albo proza o tym, jak historia sprowadza ofiary do liczb) lub filozoficzny (spór o to, czy życie da się mierzyć i porównywać).
Pokaż, jak kontekst ustawia Twój argument. Jeśli mówisz o liczbach w historii, zestaw to z zakończeniem reportażu, w którym liczy się każde jedno życie.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze jest do 8 punktów. Wynik 5–8 pkt wymaga, by obok zagadnienia i reportażu pojawił się kontekst, przynajmniej częściowo funkcjonalny. Bez kontekstu górna granica to 4 punkty.
Jakość argumentacji
Argumentacja bogata to pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa i z własnym namysłem; zadowalająca jest pogłębiona i ma przykłady; powierzchowna opiera się na ogólnikach. Tu „bogata” znaczy: obie perspektywy, wojenna i powojenna, a do tego wyjaśnienie, co je łączy i czym się różnią.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe to minus punkt, trzy i więcej albo błąd kardynalny to 0 za zadanie i 0 za kompozycję. Kardynalny byłby na przykład wniosek, że Edelman nie przeżył getta, albo pomieszanie losów pacjentów z losami ludzi z getta.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wstęp z tezą, rozwinięcie i zakończenie muszą tworzyć logiczną całość. Przy dwóch planach czasowych łatwo o chaos: ustal kolejność (najpierw getto, potem szpital, na końcu to, co je łączy) i się jej trzymaj.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi monologowe razem do 10 minut, na rozmowę do 5 minut. Na to pytanie wypada więc około 5 minut, czyli po jednym, dwóch przykładach z każdego planu.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Padną od 1 do 3 pytań, nie o szczegóły fabuły; przynajmniej jedno dotyczy Twojego zdania. Odpowiadaj konkretnie i na temat. Język oceniany jest przez cały egzamin.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie warto walczyć o kilka lat życia chorego, jeśli nie da się go wyleczyć? Uzasadnij.
- Czy doświadczenie wojny może uczynić człowieka lepszym lekarzem albo lepszym człowiekiem?
- Czy ludzkie życie da się mierzyć liczbami? Co o tym sądzisz?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Opowieść tylko o getcie Pytanie wprost mówi o perspektywie wojennej i powojennej. Bez szpitala i pacjentów Edelmana realizujesz połowę zagadnienia.
- 2 Edelman jako kardiochirurg Operuje Profesor, a Edelman jest kardiologiem, który wymyśla rozwiązania, naciska i nie pozwala się wycofać. Zamiana ról to błąd rzeczowy, a przy całej opowieści o operacjach nawet poważniejszy.
- 3 Powstanie jako walka o przetrwanie Edelman mówi, że powstańcy wybierali sposób umierania, nie szansę przeżycia. Walkę o życie w getcie lepiej pokazać przy bramie placu i przy numerkach.
- 4 Źle odczytany tytuł Zdążyć przed Panem Bogiem nie znaczy zdążyć na modlitwę ani przed sądem ostatecznym. To obraz lekarza, który osłania płomień świecy, zanim zgaśnie, czyli ratuje chorego przed śmiercią.
- 5 Medycyna, która zawsze wygrywa Reportaż nie ma szczęśliwego zakończenia dla wszystkich: zanim udała się operacja Bubnerowej, zmarło kilkanaście osób, a śmierć zaskakuje także bliskich Edelmana. Odpowiedź bez tej ceny jest uproszczona.
- 6 Szpital w złym mieście Powojenna część dzieje się w łódzkim szpitalu, a nie w Warszawie. Drobiazg, ale w odpowiedzi o dwóch planach czasowych łatwo przez niego stracić punkt.
Opracowanie „Zdążyć przed Panem Bogiem” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 61
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (każda ok. 445 słów, około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 15 cytatów do tego pytania w banku cytatów, ze stronami i komentarzem
- 8 scen z reportażu do tego pytania, każda z omówieniem
- Stanowiska 4 badaczy z przypisami do prac naukowych
- 2 konteksty z uzasadnieniem: biograficzny i literacki
- Spory badaczy (5 tematów), 3 plany wypracowań i wszystkie 3 pytania jawne z reportażu w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 61 („Zdążyć przed Panem Bogiem”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy trzeba omówić oba czasy, wojnę i lata powojenne?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
