Zagłada z perspektywy świadka i uczestnika wydarzeń w getcie „Zdążyć przed Panem Bogiem” – pytanie jawne 60
Zagłada z perspektywy świadka i uczestnika wydarzeń w getcie. Omów zagadnienie na podstawie Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zagadnienie ma dwa człony i oba trzeba obsłużyć. Marek Edelman był w getcie kimś, kto patrzył (jako goniec szpitala stał przy bramie Umschlagplatzu), i kimś, kto działał (należał do sztabu Żydowskiej Organizacji Bojowej). Komisja sprawdzi, czy rozumiesz, co z tego podwójnego położenia wynika dla sposobu, w jaki opowiada.
Druga warstwa to forma książki. Edelman mówi po trzydziestu latach milczenia, a Krall nie tylko słucha: dopytuje, przerywa, zestawia jego wersję z relacjami innych ludzi. „Perspektywa świadka” to więc także pytanie o pamięć: co świadek pamięta, czego nie chce upiększać i dlaczego jego opowieść różni się od podręcznika historii.
Nie zamieniaj odpowiedzi w ogólny wykład o Holokauście. Liczy się to, jak Zagładę widać z bliska, przez konkretnych ludzi i konkretne decyzje, a nie liczba ofiar podana z pamięci.
Możliwa teza
Edelman zna Zagładę z bliska: przy bramie placu część ludzi zdołał wyprowadzić, wobec losu reszty pozostał bezsilny, i dlatego opowiada spokojnie, bez upiększeń, przez pojedyncze osoby zamiast przez liczby.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Goniec przy bramie Umschlagplatzu (plan wojenny, wielka akcja latem 1942) Pozycja świadka w dosłownym sensie: przez sześć tygodni widział, jak tłumy szły na plac, z którego odjeżdżały wagony.
- 2 Kogo wyprowadzić (ta sama brama, wspomnienie Zosi, łączniczki) Uczestnik musi wybierać: Edelman mógł zabrać jedną osobę i nazywa swoją decyzję bez usprawiedliwień.
- 3 Chleb za zgłoszenie się na plac (opowieść o pierwszych tygodniach akcji) Świadek wyjaśnia z bliska, dlaczego ludzie szli do wagonów i nie wierzyli ostrzeżeniom.
- 4 Sala na trzecim piętrze (budynek szkoły przy Umschlagplatzu) Granica świadectwa: przemoc dzieje się na oczach milczącego tłumu, a Edelman przyznaje, że też tylko patrzył.
- 5 Karuzela za murem (plan wojenny, czas powstania) Strach walczących, że świat po drugiej stronie muru niczego nie zauważy.
- 6 Raport po wyjściu z getta i długie milczenie (część o tym, jak mówić o getcie) Słuchacze oczekiwali krzyku i nienawiści; rzeczowy świadek nie pasował do ich wyobrażeń i zamilkł na lata.
- 7 Spór o liczby (część o powstaniu i o Jurku Wilnerze) Relacje różnych świadków się rozchodzą, a reporterka pokazuje to otwarcie zamiast wybierać wersję wygodniejszą.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy. Do tego pytania najlepiej pasuje taki, który mówi coś o roli świadka: kto patrzy, kto milczy, kto odpowiada za to, że widział.
Możesz sięgnąć po kontekst literacki (inny tekst o patrzeniu na getto z zewnątrz, na przykład wiersz Miłosza „Campo di Fiori” o karuzeli pod murem, albo „Medaliony” Zofii Nałkowskiej, zapis krótkich relacji ofiar i świadków), filozoficzny (odpowiedzialność postronnych, którzy nie są ani sprawcami, ani ofiarami) lub historyczny (meldunki z getta wysyłane na Zachód, którym długo nie dawano wiary).
Kontekst ma coś dodać do tezy. Jeśli mówisz o postronnych, wróć zaraz do Edelmana: on sam bywa w reportażu jednym z nich i nie ukrywa tego.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze możesz dostać do 8 punktów. Przedział 5–8 pkt jest dostępny tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i reportażu pojawi się kontekst wykorzystany przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum wynosi 4 punkty.
Jakość argumentacji
Argumentacja bogata jest pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa i z własnym namysłem; zadowalająca jest pogłębiona i ma przykłady; powierzchowna składa się z ogólników. W tym pytaniu wieloaspektowość oznacza zwykle trzy rzeczy: Edelman jako ten, kto patrzy, jako ten, kto działa i wybiera, oraz sposób, w jaki po latach o tym mówi.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo błąd kardynalny dają 0 za zadanie i 0 za jego kompozycję. Kardynalny byłby na przykład przypisanie reporterce wspomnień z getta albo uznanie, że Edelman zginął w powstaniu.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wstęp z tezą, rozwinięcie i zakończenie mają się logicznie łączyć. Brak wstępu lub zakończenia albo fragmenty niezwiązane z zagadnieniem odbierają punkt, a sprzeczności i wnioski bez uzasadnienia dają 0.
Czas
Na przygotowanie jest do 15 minut, na dwie wypowiedzi monologowe razem do 10 minut, na rozmowę do 5 minut. Na to pytanie zostaje około 5 minut mówienia, więc dwa dobrze rozwinięte przykłady wystarczą.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Komisja zadaje od 1 do 3 pytań, bez dopytywania o szczegóły fabuły, i co najmniej raz pyta o Twoje zdanie. Odpowiadaj na temat i konkretnie. Język oceniany jest w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie świadek, który nie mógł pomóc, ponosi jakąś odpowiedzialność za to, co widział?
- Dlaczego opowieść jednego człowieka może poruszać mocniej niż dane w podręczniku?
- Czy po latach świadek ma prawo zmieniać lub łagodzić swoje wspomnienia? Uzasadnij.
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Tylko powstanie albo tylko Umschlagplatz Pytanie mówi o świadku i uczestniku. Kto opowiada wyłącznie o walce albo wyłącznie o bramie placu, realizuje połowę zagadnienia i trudno mu o argumentację wieloaspektową.
- 2 Umschlagplatz pomylony z obozem Umschlagplatz to plac w getcie, na którym ludzie czekali na wagony; pociągi jechały stamtąd do Treblinki. Mówienie, że Edelman stał przy bramie obozu, to błąd rzeczowy.
- 3 Krall jako świadek getta Wspomnienia z getta należą do Edelmana i innych rozmówców. Reporterka pyta, sprawdza i komentuje. Przypisanie jej przeżyć z getta zmienia sens całej książki.
- 4 Liczby podawane jako pewnik W reportażu każdy rozmówca podaje inne liczby, a Edelman upiera się przy mniejszej liczbie powstańców niż inni. Jeśli nie pamiętasz dokładnie, powiedz, że relacje się różnią, zamiast zgadywać.
- 5 Łatwe osądzanie świadka Ocena w rodzaju „Edelman powinien był zareagować” bez pokazania, w jakiej sytuacji był, to argumentacja powierzchowna. Komisja chce zobaczyć, że rozumiesz bezradność, o której on sam mówi.
- 6 Kontekst o Zagładzie w ogóle Ogólne zdanie o Holokauście nie jest kontekstem do tego pytania. Kontekst musi dotyczyć patrzenia, świadczenia albo pamięci, inaczej będzie niefunkcjonalny.
Opracowanie „Zdążyć przed Panem Bogiem” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 60
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (każda ok. 440 słów, około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 16 cytatów do tego pytania w banku cytatów, ze stronami i komentarzem
- 8 scen z reportażu do tego pytania, każda z omówieniem
- Stanowiska 7 badaczy z przypisami do prac naukowych
- 3 konteksty z uzasadnieniem: literacki, filozoficzny i historyczny
- Spory badaczy (5 tematów), 3 plany wypracowań i wszystkie 3 pytania jawne z reportażu w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 60 („Zdążyć przed Panem Bogiem”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę korzystać z notatek?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
