Co skłania człowieka do poświęceń? „Dżuma” – pytanie jawne 62
Co skłania człowieka do poświęceń? Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Pytanie nie brzmi „czy ludzie się poświęcają”, tylko „co ich do tego skłania”. Komisja chce usłyszeć o motywach: dlaczego ktoś zostaje przy chorych, choć mógłby uciec albo zamknąć się w domu. Opis tego, kto co robił w czasie epidemii, to dopiero materiał.
„Dżuma” bardzo to ułatwia, bo różni bohaterowie robią to samo z różnych powodów. Lekarz leczy, bo to jego zawód i nie umie przywyknąć do umierania ludzi. Przybysz organizuje ochotników, bo szuka sposobu, jak żyć przyzwoicie bez Boga. Dziennikarz zostaje, choć ma przygotowaną ucieczkę. Jezuita idzie do chorych z pobudek religijnych. Na tym zestawieniu zbudujesz argumentację.
Zwróć uwagę, że nikt z nich nie nazywa siebie bohaterem, a narrator świadomie unika patosu. To dobry trop do wniosku: poświęcenie w tej powieści jest zwyczajną decyzją, a nie wielkim gestem.
Możliwa teza
Bohaterowie „Dżumy” poświęcają się z różnych pobudek: z zawodowej uczciwości, ze wstydu przed szczęściem tylko dla siebie, z wiary. Łączy ich to, że nie godzą się, by cierpiący zostali sami.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Narodziny formacji sanitarnych (cz. II) Tarrou zakłada oddziały ochotników, a Grand prowadzi ich rejestry; poświęcenie jako codzienna, nudna praca.
- 2 Rozmowa Rieux i Tarrou o wierze (cz. II) Tarrou pyta doktora, skąd jego postawa, skoro nie wierzy w Boga; scena pokazuje motywację bez religii.
- 3 Rambert rezygnuje z ucieczki (cz. IV) Najwyraźniejsza zmiana decyzji: dziennikarz zostaje w mieście, choć mógł wyjechać do ukochanej.
- 4 Drugie kazanie Paneloux (cz. IV) Motywacja religijna: ksiądz wzywa do wytrwania w mieście i sam pracuje przy chorych.
- 5 Noc na tarasie (cz. IV) Tarrou opowiada, dlaczego postanowił stawać po stronie ofiar; źródło jego postawy sięga czasów sprzed epidemii.
- 6 Othon wraca do obozu (cz. IV) Sędzia po śmierci synka zgłasza się do pracy w obozie kwarantanny; poświęcenie zrodzone z żałoby.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy: bez niego za tę część dostaniesz najwyżej 4 punkty z 8. Do tego pytania pasuje każdy kontekst, który pokazuje inną motywację poświęcenia, bo wtedy łatwo go porównać z bohaterami Camusa.
Dobre propozycje: kontekst filozoficzny (myśl samego Camusa o buncie i solidarności ludzi połączonych wspólnym losem), biblijny (przypowieść o miłosiernym Samarytaninie, czyli pomoc obcemu bez pytania o wyznanie i bez nagrody) albo historyczny (Janusz Korczak, który w 1942 r. poszedł ze swoimi wychowankami na śmierć, choć mógł się ratować).
Kontekst wpleć w argument. Powiedz na przykład, że Samarytanin, podobnie jak Rieux, pomaga, bo ktoś cierpi, a nie dlatego, że spodziewa się nagrody, i że Camus pokazuje taką postawę u człowieka niewierzącego.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są możliwe tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca (pogłębiona, z trafnymi przykładami) czy powierzchowna (ogólniki, pobieżne obserwacje, brak przykładów). W tym pytaniu „bogata” znaczy zwykle, że porównujesz motywy co najmniej dwóch, trzech bohaterów i mówisz, co je łączy mimo różnic.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja lektury: przekręcenie głównych wątków albo losów głównych bohaterów, na przykład twierdzenie, że Rieux umiera na dżumę, albo że Rambert ostatecznie uciekł z Oranu.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to pytanie zostaje więc około 5 minut. Wystarczy na tezę, dwie, trzy postaci z różnymi motywami, kontekst i wniosek.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o szczegóły fabuły; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie, a nie ogólnikami. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie poświęcenie ma większą wartość, gdy nie stoi za nim wiara ani nadzieja na nagrodę? Uzasadnij.
- Czy rozumiesz Ramberta, który najpierw chciał uciec z zamkniętego miasta?
- Czy w dzisiejszym świecie widzisz ludzi, którzy postępują jak bohaterowie „Dżumy”?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Opis czynów zamiast motywów Lista „Rieux leczy, Tarrou organizuje, Grand liczy” nie odpowiada na pytanie „co skłania”. Przy każdej postaci powiedz, dlaczego to robi, i dopiero na tej podstawie buduj wniosek.
- 2 Zamiana losów Rieux i Tarrou Doktor przeżywa epidemię i na końcu okazuje się autorem kroniki. Ofiarą choroby pada Tarrou, kiedy epidemia już słabnie. Pomylenie tych losów to błąd kardynalny.
- 3 Rambert przedstawiony jako tchórz Jego starania o wyjazd nie są tchórzostwem: jest w mieście obcy, znalazł się tu przez przypadek, a w Paryżu czeka na niego ukochana. Ważniejsze jest to, że zostaje, choć ucieczka była gotowa. Kto zatrzyma się na pierwszej części jego historii, pominie najlepszy argument do tego pytania.
- 4 Wszyscy z tego samego powodu Zdanie „wszyscy byli po prostu dobrymi ludźmi” spłaszcza powieść, która pokazuje różne drogi do tej samej decyzji. Różnica motywów jest sednem odpowiedzi.
- 5 Paneloux tylko jako kaznodzieja kary Jezuita nie poprzestaje na kazaniach: wstępuje do formacji sanitarnych i pracuje przy chorych. Przedstawienie go jako kogoś, kto wyłącznie straszy karą za grzechy, to niepełny obraz, który komisja może uznać za błąd rzeczowy.
- 6 Patos zamiast uczciwości Nazywanie bohaterów herosami kłóci się z tonem powieści, w której sami bohaterowie i narrator unikają wielkich słów. Lepiej mówić o zwykłej przyzwoitości i wykonywaniu swojej pracy, bo tak rozumie to Camus.
Opracowanie „Dżuma” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 62
- Wzorcową wypowiedź na to pytanie (ok. 690 słów, około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, trzy argumenty, kontekst filozoficzny i podsumowanie
- 8 cytatów do tego pytania w banku cytatów, każdy z częścią powieści i krótkim omówieniem
- Stanowiska 5 badaczy „Dżumy” z przypisami do prac naukowych
- 3 gotowe konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Dżumę” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
- Komplet 4 pytań jawnych do „Dżumy” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 62 („Dżuma”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę korzystać z notatek?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
