Człowiek wobec cierpienia i śmierci „Dżuma” – pytanie jawne 63
Człowiek wobec cierpienia i śmierci. Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zagadnienie jest szerokie, więc trzeba je zawęzić. Najlepiej oprzeć się na pytaniu, jakie postawy przyjmują bohaterowie wobec cierpienia, którego nie da się uniknąć, i wobec śmierci, cudzej i własnej.
Centrum materiału to agonia synka sędziego Othona w części IV. Przy łóżku dziecka stają obok siebie niewierzący doktor i jezuita, który wcześniej głosił, że zaraza jest karą za grzechy. Ta scena pokazuje, że cierpienia niewinnego nie da się wytłumaczyć; można tylko wybrać, jak się wobec niego zachować.
Nie zapomnij o śmierci własnej. Paneloux i Tarrou umierają inaczej i inaczej się z tym godzą. Dzięki temu Twoja odpowiedź obejmie oba człony zagadnienia: cierpienie i śmierć.
Możliwa teza
W „Dżumie” cierpienie niewinnych nie ma wytłumaczenia, ale człowiek nie jest wobec niego bezradny: może leczyć, wierzyć wbrew wszystkiemu albo godnie przyjąć własny koniec. Sens nadaje wybór postawy, a nie odpowiedź na pytanie „dlaczego”.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Pierwsze kazanie Paneloux (cz. II) Cierpienie przedstawione jako zasłużona kara; punkt wyjścia, do którego warto wrócić przy agonii dziecka.
- 2 Szczyt epidemii (cz. III) Śmierć masowa i bez ceremonii: wspólne doły, palenie ciał; umieranie traci wymiar osobisty.
- 3 Agonia synka Othona (cz. IV) Najważniejsza scena do tego pytania: chłopiec walczy z chorobą, dorośli są bezradni, a Rieux wybucha gniewem.
- 4 Drugie kazanie Paneloux (cz. IV) Ksiądz porzuca tłumaczenie o karze i stawia wiernych przed wyborem między pełną wiarą a jej odrzuceniem.
- 5 Śmierć Paneloux (cz. IV) Odmawia pomocy medycznej i odchodzi, ściskając krzyż; przyczyna jego śmierci zostaje niepewna.
- 6 Śmierć Tarrou (cz. V) Umiera w domu przyjaciela, gdy zaraza już ustępuje; walczy do końca, ale chce odejść przyzwoicie.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy: bez niego za tę część dostaniesz najwyżej 4 punkty z 8. Do tego pytania najlepiej pasuje kontekst, w którym ktoś pyta o sens cierpienia albo zmaga się ze śmiercią bliskiej osoby.
Dobre propozycje: kontekst biblijny (Księga Hioba, czyli cierpienie człowieka, który na nie nie zasłużył), literacki („Treny” Jana Kochanowskiego, gdzie śmierć dziecka podważa dotychczasową wiarę poety w rozumny porządek świata) albo filozoficzny (myśl Camusa o absurdzie, w której śmierć odsłania daremność ludzkich starań).
Kontekst zestaw z bohaterami. Powiedz na przykład, że Kochanowski, tak jak Rieux przy łóżku chłopca, nie umie pogodzić śmierci dziecka z porządkiem świata, ale szuka pocieszenia, którego doktor nie przyjmuje.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są możliwe tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca (pogłębiona, z trafnymi przykładami) czy powierzchowna (ogólniki, pobieżne obserwacje, brak przykładów). Tutaj „bogata” znaczy zwykle, że zestawiasz co najmniej dwie postawy, pokazujesz zmianę u Paneloux i mówisz coś zarówno o cierpieniu, jak i o śmierci.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja lektury: przekręcenie głównych wątków albo losów głównych bohaterów, na przykład twierdzenie, że umiera doktor Rieux, albo że serum ocaliło synka sędziego.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to pytanie zostaje więc około 5 minut. Agonia dziecka zasługuje na najwięcej czasu, ale nie zużyj na nią całej wypowiedzi.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o szczegóły fabuły; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie, a nie ogólnikami. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie cierpienie może mieć sens? Uzasadnij.
- Czyja postawa wobec śmierci dziecka jest Ci bliższa: Rieux czy Paneloux?
- Czy człowiek może przygotować się na własną śmierć?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Paneloux bez zmiany Ksiądz z drugiego kazania nie mówi już tego, co na początku epidemii. Jeśli przywołujesz tylko jego naukę o karze, przypisujesz mu pogląd, od którego sam odszedł, i gubisz najciekawszą zmianę w powieści.
- 2 Konflikt sprowadzony do „ateista kontra ksiądz” Gniew doktora po śmierci chłopca to bunt przeciw cierpieniu, a nie atak na wiarę. W tej samej części Rieux mówi księdzu, że pracują razem. Uproszczenie tego sporu spłaszcza odpowiedź.
- 3 Pomyłki w tym, kto umiera Umierają synek Othona, Paneloux, Tarrou, a pod koniec także sam sędzia; żona Rieux umiera w sanatorium poza miastem. Doktor przeżywa, a Grand zdrowieje mimo choroby. Przestawianie tych losów grozi błędem kardynalnym.
- 4 Pewność co do śmierci Paneloux Na karcie chorego zapisano, że to wypadek wątpliwy, więc powieść nie przesądza, czy zabiła go dżuma. Lepiej to zaznaczyć, niż twierdzić coś na pewno.
- 5 Scena znana ze streszczeń, nie z powieści Krąży wersja, w której ktoś z tłumu przerywa kazanie pytaniem o umierające dzieci. Tekst Camusa mówi co innego: słowa o niewinności chłopca kieruje do księdza Rieux, tuż po jego agonii. Trzymaj się tekstu.
- 6 Śmierć tylko jako liczby Opis zgonów, dołów i palenia ciał pokazuje skalę, ale nie postawę człowieka. Zagadnienie pyta o człowieka, więc wybierz konkretne osoby i ich zachowanie.
Opracowanie „Dżuma” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 63
- Wzorcową wypowiedź na to pytanie (ok. 600 słów, 4–5 minut mówienia): wstęp z tezą, trzy argumenty, kontekst religijny i podsumowanie
- 8 cytatów do tego pytania w banku cytatów, każdy z częścią powieści i krótkim omówieniem
- Stanowiska 7 badaczy „Dżumy” z przypisami do prac naukowych
- 3 gotowe konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Dżumę” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
- Komplet 4 pytań jawnych do „Dżumy” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 63 („Dżuma”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę korzystać z notatek?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
