Jakie postawy przyjmuje człowiek wobec zła? „Dżuma” – pytanie jawne 65
Jakie postawy przyjmuje człowiek wobec zła? Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Pytanie zakłada, że postaw jest wiele, więc oczekuje uporządkowania: kilku sposobów reagowania na zło, każdy na przykładzie konkretnej postaci. Dobrze, jeśli ułożysz je od najgorszej do najbardziej godnej albo pokażesz, jak bohaterowie przechodzą od jednej do drugiej.
W „Dżumie” zło ma postać zarazy, ale powieść od początku czyta się szerzej: jako opowieść o każdym złu, które spada na wspólnotę, także o wojnie. Warto to powiedzieć wprost, bo dzięki temu postawy bohaterów nabierają ogólnego znaczenia.
Pułapka: łatwo podzielić postaci na dobrych i złych. Ciekawsze są zmiany. Dziennikarz, który chciał uciec, zostaje; ksiądz, który tłumaczył zarazę karą, idzie do chorych; sędzia po śmierci syna wraca do obozu kwarantanny jako ochotnik.
Możliwa teza
Camus pokazuje, że wobec zła każdy musi zająć stanowisko, bo nawet ucieczka i bierność są wyborem. Najbardziej ludzką postawą jest wytrwała praca na rzecz ofiar, podejmowana bez złudzeń, że zło zniknie na zawsze.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Cottard i jego zyski (cz. II–IV) Człowiek, któremu zaraza się opłaca: zarabia na przemycie i czuje się bezpieczny; po otwarciu bram strzela do ludzi (cz. V).
- 2 Pierwsze kazanie Paneloux (cz. II) Zło jako kara za grzechy: postawa, która zarazę tłumaczy, zamiast z nią walczyć.
- 3 Starania Ramberta o wyjazd (cz. II) Ucieczka od zła jako odruch kogoś, kto czuje się w mieście obcy; w części IV jego decyzja się zmienia.
- 4 Formacje sanitarne (cz. II) Postawa czynna: ochotnicy robią to, co trzeba, i nie uważają się za bohaterów.
- 5 Wyznanie Tarrou na tarasie (cz. IV) Zło, które każdy nosi w sobie, i postanowienie, by nie mieć udziału w zabijaniu.
- 6 Zakończenie kroniki (cz. V) Rieux ujawnia się jako autor i przypomina, że zaraza może wrócić; walka ze złem nie ma końca.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy: bez niego za tę część dostaniesz najwyżej 4 punkty z 8. Do tego pytania pasuje kontekst, który pokazuje różne zachowania ludzi wobec zła albo samo zło w innej postaci.
Dobre propozycje: kontekst historyczny (postawy ludzi w czasie II wojny światowej: współpraca z okupantem, obojętność, ukrywanie innych, ruch oporu), literacki (opowiadania Tadeusza Borowskiego albo „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, gdzie zło ma postać systemu, a nie choroby) albo filozoficzny (pytanie, czy zło rodzi się z niewiedzy i obojętności zwykłych ludzi).
Kontekst wpleć w typologię postaw. Powiedz na przykład, do której postaci z Oranu podobne są zachowania ludzi w czasie okupacji, i co z tego porównania wynika dla Twojej tezy.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są możliwe tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca (pogłębiona, z trafnymi przykładami) czy powierzchowna (ogólniki, pobieżne obserwacje, brak przykładów). W tym pytaniu „bogata” znaczy zwykle, że porządkujesz kilka postaw, pokazujesz, jak niektóre się zmieniają, i mówisz, czym jest zło w tej powieści.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja lektury: przekręcenie głównych wątków albo losów głównych bohaterów, na przykład twierdzenie, że Cottard wstąpił do formacji sanitarnych, albo że Rieux do końca ukrywał epidemię przed miastem.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to pytanie zostaje więc około 5 minut. Trzy, cztery postawy z przykładami wystarczą; dłuższa lista zamieni się w wyliczankę.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o szczegóły fabuły; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie, a nie ogólnikami. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie można pozostać obojętnym wobec zła i nie ponosić za nie odpowiedzialności? Uzasadnij.
- Czy zgadzasz się, że zło, tak jak zaraza w powieści, zawsze może wrócić?
- Którą postawę z powieści uważasz za najtrudniejszą do przyjęcia w prawdziwym życiu?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Zło to tylko choroba Jeśli mówisz o dżumie wyłącznie jako o epidemii, odpowiedź będzie płaska. Powiedz, że zaraza jest obrazem każdego zła, które dotyka wspólnotę, i dopiero na tym tle omawiaj postawy.
- 2 Okupacja jako jedyne odczytanie Wojenne odczytanie jest uprawnione, ale ogłoszenie, że powieść mówi wyłącznie o okupacji Francji, zawęża jej sens. Wspomnij, że to jedna z możliwych interpretacji.
- 3 Pomylone losy Cottarda Cottard przeżywa: gdy miasto świętuje koniec zarazy, otwiera ogień do przechodniów, a policjanci go zatrzymują i biją. Mówienie, że umarł na dżumę albo odebrał sobie życie, to błąd rzeczowy; próbę samobójczą podejmuje na początku powieści.
- 4 Postawy opisane bez zmian Rambert, Paneloux i Othon zmieniają stosunek do zła w trakcie epidemii. Jeśli opiszesz tylko ich pierwszą reakcję, pominiesz najciekawszą część argumentacji i łatwo ocenisz ich niesprawiedliwie.
- 5 Pominięcie postawy kronikarza Kronikę pisze Rieux, który do końca ukrywa, że jest jej autorem. Decyzja, by dać świadectwo, też jest postawą wobec zła. Mało kto o tym mówi, a komisja to doceni.
- 6 Oceny bez uzasadnienia Nazwanie Paneloux fanatykiem albo Ramberta egoistą bez sceny, która to pokazuje, jest ogólnikiem. Każdą ocenę oprzyj na konkretnym zachowaniu postaci.
Opracowanie „Dżuma” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 65
- Wzorcową wypowiedź na to pytanie (ok. 610 słów, 4–5 minut mówienia): wstęp z tezą, trzy argumenty, kontekst historyczny i podsumowanie
- 8 cytatów do tego pytania w banku cytatów, każdy z częścią powieści i krótkim omówieniem
- Stanowiska 6 badaczy „Dżumy” z przypisami do prac naukowych
- 3 gotowe konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Dżumę” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
- Komplet 4 pytań jawnych do „Dżumy” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 65 („Dżuma”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę korzystać z notatek?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
