Czy możliwa jest przyjaźń w sytuacjach skrajnych? „Dżuma” – pytanie jawne 64
Czy możliwa jest przyjaźń w sytuacjach skrajnych? Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
To pytanie wymaga rozstrzygnięcia: tak, nie albo „tak, ale”. Komisja oczekuje stanowiska i uzasadnienia. Najmocniej wypada odpowiedź, która nie udaje, że przyjaźń pokonuje zarazę, ale pokazuje, co mimo wszystko daje ludziom.
W „Dżumie” sytuacja skrajna działa w dwie strony. Z jednej strony izoluje: miasto jest zamknięte, a z rodziną i ukochanymi wolno wymieniać tylko krótkie telegramy, a zmęczenie odbiera siłę do uczuć. Z drugiej strony wspólna praca przy chorych zbliża ludzi, którzy wcześniej byli sobie obcy.
Głównym przykładem są Rieux i Tarrou, ale warto pokazać krąg szerzej: Grand, Rambert, a nawet doktor i jezuita, którzy inaczej rozumieją cierpienie, a mimo to pracują razem. Przyjaźń nie musi oznaczać zgody we wszystkim.
Możliwa teza
Przyjaźń w „Dżumie” jest możliwa właśnie dlatego, że ludzie razem robią coś trudnego: wspólna walka z zarazą łączy obcych sobie ludzi. Ta więź trwa krótko, ale jest jedną z niewielu rzeczy, których epidemia nie zdołała odebrać.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Zamknięcie miasta i telegramy (cz. II) Tło pytania: rozłąka i samotność, które utrudniają każdą bliskość.
- 2 Pierwsza długa rozmowa Rieux i Tarrou (cz. II) Początek znajomości z pracy; Tarrou proponuje ochotnicze formacje sanitarne.
- 3 Noc na tarasie i kąpiel w morzu (cz. IV) Najważniejsza scena: zwierzenie i wspólna chwila poza zarazą, w której przyjaźń zostaje nazwana wprost.
- 4 Choroba Granda (cz. IV) Rieux i Tarrou opiekują się samotnym urzędnikiem w domu, zamiast oddać go do szpitala.
- 5 Rieux i Paneloux (cz. IV) Niewierzący doktor i jezuita różnią się w najważniejszych sprawach, a jednak pracują ramię w ramię.
- 6 Śmierć Tarrou (cz. V) Rieux czuwa przy przyjacielu do końca; przyjaźń urywa się, zanim zdążyła się rozwinąć.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy: bez niego za tę część dostaniesz najwyżej 4 punkty z 8. Do tego pytania najlepiej pasuje kontekst, w którym przyjaźń rodzi się albo zostaje wystawiona na próbę w czasie zagrożenia.
Dobre propozycje: kontekst literacki („Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego, gdzie przyjaźń Rudego, Alka i Zośki trwa w czasie okupacji aż do śmierci), biblijny (przyjaźń Dawida i Jonatana, wierna mimo niebezpieczeństwa) albo filozoficzny (myśl samego Camusa o samotności i solidarności).
Kontekst zestaw z powieścią, a nie tylko wymień. Powiedz na przykład, że w „Kamieniach na szaniec” przyjaźń wyrasta ze wspólnej walki, tak jak przyjaźń Rieux i Tarrou wyrasta ze wspólnej pracy, i że w obu przypadkach przerywa ją śmierć.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są możliwe tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca (pogłębiona, z trafnymi przykładami) czy powierzchowna (ogólniki, pobieżne obserwacje, brak przykładów). Tutaj „bogata” znaczy zwykle, że zajmujesz stanowisko, pokazujesz zarówno przeszkody, jak i to, co ludzi zbliża, i wychodzisz poza jedną parę bohaterów.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja lektury: przekręcenie głównych wątków albo losów głównych bohaterów, na przykład twierdzenie, że Tarrou przeżył epidemię i wyjechał z miasta, albo pomylenie go z Rambertem.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to pytanie zostaje więc około 5 minut. Odpowiedź na pytanie „czy” powiedz już we wstępie, a w zakończeniu ją powtórz.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o szczegóły fabuły; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie, a nie ogólnikami. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie przyjaźń zawarta w trudnej sytuacji jest trwalsza niż ta z czasów spokoju? Uzasadnij.
- Czy można przyjaźnić się z kimś, z kim nie zgadzamy się w najważniejszych sprawach?
- Czego, Twoim zdaniem, Rieux nauczył się dzięki przyjaźni z Tarrou?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Odpowiedź bez stanowiska Pytanie zaczyna się od „czy”, więc musi paść odpowiedź. Opowiedzenie historii Rieux i Tarrou bez zajęcia stanowiska daje argumentację co najwyżej zadowalającą.
- 2 Przyjaźń jako zwycięstwo nad zarazą Powieść tego nie twierdzi: chwila spokoju na tarasie nie ma ciągu dalszego, a Tarrou umiera. Mów o przyjaźni jako o czymś cennym, ale kruchym.
- 3 Miłość Ramberta wzięta za przyjaźń Tęsknota Ramberta dotyczy kobiety, którą zostawił w Paryżu. Do pytania o przyjaźń bardziej nadaje się to, że w końcu zostaje z Rieux i Tarrou. Nie mieszaj obu wątków bez wyjaśnienia.
- 4 Przestawiona kolejność wydarzeń Tarrou choruje pod koniec, kiedy zaraza jest już w odwrocie, i odchodzi w domu Rieux, a nie na początku epidemii ani w szpitalu. Wiadomość o śmierci żony Rieux przychodzi już po jego odejściu. Przestawianie tych faktów to poważny błąd rzeczowy.
- 5 Pominięcie przeszkód Jeśli mówisz tylko o udanej przyjaźni, tracisz połowę tematu: rozłąkę, telegramy, zmęczenie, które odbiera ludziom siłę do uczuć. Pokazanie przeszkód sprawia, że odpowiedź staje się pogłębiona.
- 6 Utożsamienie przyjaźni ze zgodą poglądów Rieux i Paneloux różnią się w sprawach najważniejszych, a jednak pracują razem, a gdy ksiądz choruje, doktor proponuje, że przy nim zostanie. Pominięcie tego przykładu to stracona szansa na wieloaspektową argumentację.
Opracowanie „Dżuma” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 64
- Wzorcową wypowiedź na to pytanie (ok. 640 słów, 4–5 minut mówienia): wstęp z tezą, trzy argumenty, kontekst filozoficzny i podsumowanie
- 7 cytatów do tego pytania w banku cytatów, każdy z częścią powieści i krótkim omówieniem
- Stanowiska 6 badaczy „Dżumy” z przypisami do prac naukowych
- 3 gotowe konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Dżumę” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
- Komplet 4 pytań jawnych do „Dżumy” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 64 („Dżuma”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę korzystać z notatek?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
