Motyw cierpiącej matki w „Lamencie świętokrzyskim” „Lament świętokrzyski” – pytanie jawne 10
Motyw cierpiącej matki. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Lamentu świętokrzyskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
W „Lamencie świętokrzyskim” Matka stoi pod krzyżem w Wielki Piątek i patrzy na umierającego Syna. Utwór jest jej skargą od pierwszego do ostatniego wersu. Zagadnienie każe Ci więc opisać, jak cierpi ta kobieta: co widzi, czego chce, czego nie może zrobić i do kogo się zwraca. Komisja oczekuje, że pokażesz ból matki na konkretnych miejscach tekstu, a nie ogólnie na „cierpieniu Matki Boskiej”.
Najważniejsza obserwacja: mówi tylko Matka. Woła kolejno do zebranych ludzi, do Syna, do anioła zwiastowania i wreszcie do kobiet, które same mają dzieci – i na żadne z tych wołań nie słyszy odpowiedzi. Samotność i bezradność są tu tak samo ważne jak sam ból. Dobra odpowiedź pokaże też, że to cierpienie jest bardzo cielesne i ludzkie, a jednocześnie Matka nie zapomina, kim jest jej Syn.
Polecenie mówi o znanych Ci fragmentach, bo w podstawie programowej utwór jest omawiany we fragmentach. Tekst jest krótki (38 wersów), więc warto znać go dokładnie i mówić o kolejnych zwrotach Matki, zamiast dopowiadać sceny pasyjne z Ewangelii, których w „Lamencie” nie ma.
Możliwa teza
Matka z „Lamentu” cierpi jak każda matka, która traci jedyne dziecko: widzi jego mękę, chce mu ulżyć i nic nie może zrobić, a nikt nie odpowiada na jej wołanie. Ten bardzo ludzki ból wpisany jest jednak w porządek wiary, bo Matka pamięta, że jej Syn jest święty, i kieruje innych do modlitwy.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Wezwanie do słuchaczy (początek utworu, strofy 1–2) Matka prosi wszystkich, a potem każdego z osobna, o współczucie i od razu wskazuje źródło bólu: traci jedynego Syna.
- 2 Matka patrzy na mękę (strofa 3) Jest naocznym świadkiem: widzi zakrwawione dziecko i oprawcę, który je bije, i nie może odwrócić wzroku.
- 3 Prośba o wspólne rany i o jedno słowo (strofa 4) Matka mówi do Syna czule jak do dziecka, przypomina swoje macierzyństwo i prosi o odpowiedź, która nie pada.
- 4 Gesty, których nie może wykonać (strofa 5, środek utworu) Szczyt bezradności: Matka wie, jak ulżyć umierającemu dziecku – pochylona głowa, krew, pragnienie – ale do świętego ciała nie może sięgnąć.
- 5 Wyrzut wobec Gabriela (strofa 6) Matka zestawia radość obiecaną przy zwiastowaniu z obecnym smutkiem; ból obejmuje już jej własne ciało.
- 6 Słowa do matek i zakończenie (strofa 7 i dwa ostatnie wersy) Radzi kobietom modlić się, żeby nigdy nie musiały patrzeć na mękę własnych dzieci, podkreśla niewinność Syna i kończy wyznaniem, że poza Nim nie ma nikogo.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowym elementem polecenia. Do „Lamentu” pasuje każdy kontekst, który pokazuje matkę bezsilną wobec cierpienia dziecka albo inny sposób przedstawiania Matki pod krzyżem.
Możesz sięgnąć po kontekst historycznoliteracki (porównanie z „Bogurodzicą”, gdzie Maryja jest wywyższoną pośredniczką, a nie płaczącą kobietą), religijny (średniowieczna pobożność, która kazała wiernym współcierpieć z Matką i Synem), literacki (współczesne wiersze, w których Maryja mówi jak zwykła matka, albo matka więźnia z III części „Dziadów”) lub artystyczny (piety i obrazy zdjęcia z krzyża z omdlałą Matką).
Kontekst powiąż z jednym konkretnym miejscem „Lamentu”, na przykład z bezradnością Matki albo z jej słowami do innych matek. Powiedz, co oba teksty mają wspólnego i czym się różnią, zamiast dopowiadać go na końcu jednym zdaniem.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze możesz dostać do 8 punktów. Wynik 5–8 pkt jest możliwy tylko wtedy, gdy kontekst wykorzystasz przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, choćby omówienie „Lamentu” było bardzo dobre.
Lektura we fragmentach
Sformułowanie „znanych Ci fragmentów” oznacza, że utwór jest omawiany we fragmentach. „Lament” jest jednak krótki, więc komisja spodziewa się, że rozpoznasz kolejne zwroty Matki: do ludzi, do Syna, do Gabriela i do matek. Mów o tym, co jest w tekście, a nie o całej historii męki.
Jakość argumentacji
Komisja odróżnia argumentację bogatą (pogłębioną, z trafnymi przykładami, wieloaspektową, z własnym namysłem), zadowalającą i powierzchowną. Bogata odpowiedź o „Lamencie” łączy kilka warstw cierpienia: patrzenie na mękę, bezradność, samotność, ból własnego ciała i zawiedzioną obietnicę radości.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe to minus punkt; trzy i więcej albo błąd kardynalny to 0 za zadanie i 0 za jego kompozycję. Kardynalny byłby na przykład opis utworu jako rozmowy, w której Syn pociesza Matkę, albo pomylenie „Lamentu” z „Bogurodzicą” i mówienie o modlitwie do Maryi zamiast o jej skardze.
Kompozycja i czas
Za kompozycję tego zadania są 2 punkty: wstęp z tezą, część zasadnicza i zakończenie, logicznie połączone. Część ustna trwa 30 minut: do 15 minut przygotowania, do 10 minut na oba monologi i do 5 minut rozmowy, więc na to pytanie masz około 5 minut.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach padną od 1 do 3 pytań. Nie dotyczą szczegółów tekstu, a co najmniej jedno dotyczy Twojego zdania. Odpowiadaj na temat i konkretnie. Język ocenia się przez cały egzamin, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie bezradność wobec cierpienia bliskiej osoby jest trudniejsza do zniesienia niż własny ból? Uzasadnij.
- Dlaczego Twoim zdaniem średniowieczny autor pokazał Matkę Boską jak zwykłą, płaczącą kobietę?
- Czy współczesna literatura albo film pokazują matczyne cierpienie podobnie jak „Lament”? Podaj przykład.
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 „Lament” jako rozmowa Matki z Synem Syn ani razu nie odpowiada. Kto opisuje dialog, gubi najważniejszy element utworu: samotność Matki, której prośba o jedno słowo trafia w ciszę.
- 2 Pomylenie z „Bogurodzicą” W „Bogurodzicy” ludzie modlą się do Maryi jako pośredniczki. W „Lamencie” to Matka się skarży i prosi ludzi o współczucie. Zamiana tych sytuacji to błąd rzeczowy.
- 3 Dopowiadanie scen z Ewangelii W tekście nie ma uczniów pod krzyżem, zdjęcia z krzyża ani złożenia do grobu. Jest tylko Matka, Syn na krzyżu i jeden oprawca. Mów o tym, co jest w utworze.
- 4 Gabriel jako pocieszyciel Matka nie szuka u archanioła otuchy, tylko robi mu wyrzut: obiecał radość, a zostało cierpienie. Odwrócenie sensu tej strofy psuje jeden z najmocniejszych argumentów.
- 5 Tylko rozpacz albo tylko teologia Odpowiedź, w której Matka jest wyłącznie zrozpaczoną kobietą, pomija to, że nazywa ciało Syna świętym i kieruje matki do modlitwy. Odpowiedź o samym dogmacie gubi z kolei cielesny, ludzki ból. Najlepiej pokazać oba porządki.
- 6 Kontekst „każda matka cierpi” Ogólne zdanie o matczynej miłości to jeszcze nie kontekst. Wskaż konkretny utwór, obraz albo zjawisko i porównaj go z konkretnym miejscem „Lamentu”.
Opracowanie „Średniowiecze” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 10
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (ok. 410 i 440 słów, każda około 5 minut mówienia)
- 9 fragmentów „Lamentu” do tego pytania, każdy z omówieniem
- 18 cytatów do tego pytania w banku cytatów, z miejscem w utworze i komentarzem
- Stanowiska 7 badaczy z przypisami do prac naukowych
- 5 kontekstów z uzasadnieniem: literackie i historycznoliterackie
- Spór badaczy o to, czy „Lament” mówi o ludzkim bólu, czy o sensie teologicznym, plan wypracowania o cierpieniu matki i objaśnienie pojęć planctus i compassio
- Wszystkie 3 pytania jawne ze średniowiecza w zbiorze „Średniowiecze”
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 10 („Lament świętokrzyski”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę znać cały „Lament świętokrzyski”?
Czy muszę dodać kontekst?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
