Czym dla człowieka może być podróżowanie? „Podróże z Herodotem” – pytanie jawne 76
Czym dla człowieka może być podróżowanie? Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Podróży z Herodotem Ryszarda Kapuścińskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Pytanie jest otwarte i to jest jego największa zaleta. Słowo „może” daje Ci prawo do więcej niż jednej odpowiedzi: podróż bywa u Kapuścińskiego poznawaniem obcych kultur, szkołą pokory, drogą do siebie, a nawet wyprawą w przeszłość. Komisja nie czeka na jedną poprawną definicję. Czeka na tezę, którą obronisz kilkoma dobrze dobranymi epizodami z książki.
Pamiętaj, kim jest narrator. To reporter, który od lat pięćdziesiątych jeździ służbowo do Indii, Chin i Afryki, a w bagażu wozi „Dzieje” Herodota. Dlatego w książce toczą się dwie wędrówki naraz: współczesna, po świecie, i druga, po kartach starożytnej księgi. Dobra odpowiedź korzysta z obu, bo właśnie to zestawienie wyróżnia tę lekturę spośród innych opowieści o drodze.
Pułapką jest ton przewodnika turystycznego. Podróż w tej książce rzadko jest przyjemnością: narrator bywa bezradny, samotny, odcięty od świata przez obcy język. W poleceniu jest też mowa o znanych Ci fragmentach, więc nie musisz znać całości, ale musisz pewnie poruszać się w tych częściach, o których mówisz.
Możliwa teza
U Kapuścińskiego podróż zaczyna się od zwykłej ciekawości tego, co leży za granicą, a kończy na odkryciu, że obce kultury pozwalają lepiej zrozumieć samego siebie; po drodze uczy pokory i prowadzi także w głąb historii, czym różni się od wyprawy zdobywcy, który chce świat posiąść, a nie poznać.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Marzenie o granicy (rozdział „Przekroczyć granicę”) Młody reporter chce wyjechać dokądkolwiek, bo ważny jest dla niego sam wyjazd, więc podróż rodzi się tu z pragnienia, a nie z planu.
- 2 Przybysz w rzymskiej kawiarni (rozdział „Przekroczyć granicę”) Nowe ubranie nie zmienia tego, że Włosi widzą w nim obcego, więc pierwsza podróż pokazuje mu przede wszystkim, skąd pochodzi.
- 3 Sam w Delhi i na dworcu w Kalkucie (rozdziały „Skazany na Indie” i „Dworzec i pałac”) Bez kontaktów i bez angielskiego reporter przeżywa porażkę, uczy się słów z szyldów i wraca z poczuciem, że świat uczy pokory.
- 4 Kolega Li i Wielki Mur (rozdział „Sto kwiatów przewodniczącego Mao”) Mur staje się obrazem postawy odwrotnej do podróży, a tłumacz, zamiast łączyć, oddziela reportera od Chin.
- 5 Rozmowa z Jardą w Dakarze (rozdział „Odkrycie Herodota”) Narrator nazywa swoje dwie wędrówki, reporterską i lekturową, i dochodzi do myśli, że w innych kulturach przeglądamy się jak w lustrze.
- 6 Muzeum w Halikarnasie (rozdział „Stoimy w ciemności, otoczeni światłem”) Podróż kończy się w mieście, gdzie urodził się Herodot, i domyka wątek wędrówki w czasie obrazem naczyń świecących w ciemnej sali.
Jak dobrać kontekst
Kontekst należy do polecenia. Wystarczy jeden, jeśli coś mówi o podróżowaniu, a nie tylko o tym, że Kapuściński dużo jeździł.
Pasuje kontekst filozoficzny (spotkanie z drugim człowiekiem jako sposób budowania własnej tożsamości albo rozważania o czasie, w którym przeszłość wciąż żyje w teraźniejszości), hermeneutyczny (lektura dawnego tekstu jako droga do lepszego rozumienia siebie), teoretycznoliteracki (reportaż, który miesza relację, wspomnienie i esej) albo historyczny: wojny grecko-perskie i starożytne spory o to, czy Herodot był rzetelnym historykiem. Dobrze sprawdzi się też kontekst literacki, na przykład „Odyseja” Homera z wędrówką ku domowi, „Mały Książę” z podróżą po planetach albo „Jądro ciemności” Josepha Conrada z wyprawą w głąb Afryki. Możliwy jest kontekst biograficzny: autor przez lata był korespondentem w Azji i Afryce.
Kontekst ma pracować na Twoją tezę. Zestawienie z Odyseuszem pokaże na przykład, że bohater Homera chce wrócić do Itaki, a reporter najlepiej czuje się właśnie w drodze. Powiedz ten wniosek głośno, zamiast tylko wymienić tytuł.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze dostaniesz do 8 punktów. Wynik 5–8 pkt jest możliwy tylko wtedy, gdy obok zagadnienia i znanych Ci fragmentów książki przywołasz kontekst, który działa w argumentacji przynajmniej częściowo. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej analizie.
Jakość argumentacji
Komisja odróżnia argumentację bogatą (pogłębioną, z trafnymi przykładami, wieloaspektową, z własnym namysłem), zadowalającą (pogłębioną, z przykładami) i powierzchowną (ogólniki, brak przykładów). Tutaj bogata odpowiedź pokazuje kilka znaczeń podróży, łączy wyprawy reportera z lekturą „Dziejów” i zauważa, że droga ma też swoją cenę: samotność i bezradność.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe to minus punkt. Trzy i więcej albo błąd kardynalny oznaczają 0 punktów za zadanie i 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów, na przykład twierdzenie, że Herodot jest współczesnym kolegą reportera, który jeździ z nim po Afryce, albo że narrator sam żyje w starożytności.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Potrzebne są wstęp z tezą, część zasadnicza i zakończenie, które wynikają jedno z drugiego. Brak wstępu albo zakończenia lub dygresje o własnych wakacjach niezwiązane z zagadnieniem kosztują punkt. Sprzeczności albo wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Część ustna trwa 30 minut: do 15 minut przygotowania, do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe (o lekturze i o tekście z zadania 2.) i do 5 minut rozmowy. Na to pytanie masz więc mniej więcej 5 minut mówienia.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach padają od 1 do 3 pytań, nie o drobne fakty z książki. Co najmniej jedno dotyczy Twojego zdania, więc zastanów się, czym podróż jest dla Ciebie i czy da się poznać obcy świat bez znajomości jego języka. Język (zasób słów, poprawność, płynność) jest oceniany przez cały egzamin.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie można naprawdę poznać obcą kulturę, nie znając jej języka? Uzasadnij.
- Czym różni się podróż reportera od wyprawy zdobywcy, takiego jak perscy królowie z „Dziejów”?
- Czy lektura książki może zastąpić podróż? Jak uważasz?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Pomieszanie głosów narratora i Herodota Książkę opowiada współczesny reporter w pierwszej osobie, a Herodot odzywa się tylko przez przytaczane fragmenty „Dziejów”. Kto przypisuje Grekowi przeżycia z Indii albo reporterowi relacje o Persach, popełnia błąd rzeczowy. Mów: narrator czyta o…, Herodot opisuje…
- 2 Herodot jako dosłowny towarzysz podróży Herodot jest dla narratora kimś bliskim, ale towarzyszy mu jako książka, którą reporter dostał przed pierwszym wyjazdem od redaktor naczelnej i woził przez lata. Wędrówka w czasie odbywa się przez lekturę i wyobraźnię. Potraktowanie jej dosłownie fałszuje główny wątek.
- 3 Podróż jako wypoczynek Narrator wyjeżdża jako reporter z zadaniem do wykonania, a o Herodocie mówi, że w drodze ciężko pracuje, w przeciwieństwie do turystów. Odpowiedź o przyjemnym zwiedzaniu mija się z książką, w której podróż oznacza wysiłek, porażki i samotność.
- 4 Lista krajów zamiast argumentu Indie, Chiny, Egipt, Kongo, Etiopia, Algieria, Senegal, Iran, Turcja: wyliczenie wszystkich miejsc zjada czas i niczego nie dowodzi. Wybierz trzy, cztery epizody i przy każdym powiedz, czego uczy podróż. Komisja ocenia argumentację, nie znajomość mapy.
- 5 Książka czytana jak dziennik w porządku dat Kolejność wyjazdów bywa złamana: po Kongu z 1960 r. narrator przenosi się nagle do Iranu z 1979 r. To także nie jest pełna autobiografia, autor pewne rzeczy ze swojej przeszłości pomija. Nie twierdź, że książka relacjonuje życie reportera dzień po dniu.
- 6 Pomyłki w faktach o autorze i Herodocie Kapuściński wydał tę książkę w 2004 r. Herodot żył w V w. p.n.e., pochodził z Halikarnasu, a nie z Aten, i o Chinach nic nie wiedział. Takie pomyłki wyglądają drobno, ale komisja liczy je jako błędy rzeczowe.
Opracowanie „Podróże z Herodotem” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 76
- Trzy wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (od ok. 520 do ok. 610 słów, na około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, argumenty, kontekst i podsumowanie
- 15 fragmentów do tego pytania z komentarzem i 40 cytatów w banku, w sześciu grupach tematycznych
- Stanowiska 5 badaczy z przypisami do prac naukowych
- 5 kontekstów z uzasadnieniem: dwa filozoficzne, hermeneutyczny, teoretycznoliteracki i historyczny
- Przebieg podróży w 13 etapach z rozdziałami, 3 wątki, 4 pojęcia na maturę, spory badaczy (5 tematów) i 3 plany wypracowań
- Fakty, których nie wolno pomylić: trasa w Azji i Afryce, kim jest Herodot dla narratora, początek i koniec książki
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 76 („Podróże z Herodotem”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę korzystać z notatek?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
