Czy możliwe jest zbudowanie doskonałego państwa? „Rok 1984” – pytanie jawne 66
Czy możliwe jest zbudowanie doskonałego państwa? Omów zagadnienie na podstawie utworu Rok 1984 George’a Orwella. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Pytanie brzmi ogólnie, ale odpowiadasz na nie przez powieść Orwella. Oceania uważa się za ustrój bez wad: wszystko jest zaplanowane, każdy ma przydzielone miejsce, a władza zna odpowiedź na każde pytanie. Masz pokazać, co kryje się za tym obrazem i czy taka doskonałość w ogóle jest do osiągnięcia.
Pułapka polega na tym, że łatwo zbyć pytanie jednym zdaniem: Oceania to dyktatura, więc nie jest doskonała. To za mało. Komisja czeka na wyjaśnienie, dlaczego projekt idealnego porządku kończy się w powieści nędzą, strachem i znikaniem ludzi. Czy zawinili ludzie u władzy, czy sam pomysł, żeby urządzić wszystkim życie według jednego planu?
Już we wstępie powiedz, co rozumiesz przez doskonałość: doskonałe dla kogo – dla obywateli, dla Partii, dla samego ładu? Od tej definicji zależy cały wywód. Nie zapomnij o kontekście, bo jest częścią polecenia.
Możliwa teza
Doskonałe państwo okazuje się niemożliwe: ład bez wad da się utrzymać tylko przemocą, a gdy rządzi przemoc, szczęście obywateli przestaje kogokolwiek obchodzić. Oceania pokazuje to do końca.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Cztery ministerstwa (cz. I, rozdz. 1) Nazwy urzędów obiecują pokój, prawdę, miłość i dostatek, a ich praca jest odwrotna; dobry początek tezy, że doskonałość Oceanii jest fasadą.
- 2 Poprawianie danych w archiwum (cz. I, rozdz. 4) Winston zmienia liczby o produkcji, której nie ma; sukcesy państwa istnieją tylko w gazetach.
- 3 Znikanie ludzi (cz. I, rozdz. 1 (Syme: cz. II, rozdz. 5)) Kto nie pasuje do ładu, nie staje przed sądem, tylko znika z dokumentów, jak Syme; porządek trzyma się dzięki usuwaniu ludzi.
- 4 Książka Goldsteina o równości (cz. II, rozdz. 9) Z niej wynika, że rządzący świadomie odrzucili równość, a bieda i wojna podtrzymują hierarchię; nędza jest tu częścią planu, nie usterką.
- 5 Rozmowa z O’Brienem o celu Partii (cz. III, rozdz. 3) O’Brien wprost odrzuca myśl o czyimkolwiek dobru; najmocniejszy dowód, że obietnica lepszego świata była tylko drogą do panowania.
- 6 Aneks o nowomowie (Aneks) Pokazuje plan na przyszłość: odciąć ludzi od dawnego języka, żeby nie mieli z czym porównać teraźniejszości.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowym elementem polecenia. Wystarczy jeden, ale musi coś wnosić do odpowiedzi o państwie idealnym, a nie tylko się pojawić.
Najbardziej naturalny jest kontekst filozoficzny: dawne projekty idealnego ustroju, od starożytności po nowożytne utopie, zestawione z tym, co z podobnego marzenia zrobiła Partia. Sprawdzi się też kontekst literacki (inne antyutopie XX wieku albo utopia jako gatunek) lub historyczny (państwa XX wieku, które obiecywały sprawiedliwy świat, a zbudowały terror).
Powiedz, co wynika z porównania. Na przykład: czy utopia i antyutopia to dwie strony tego samego snu, czy Orwell pokazuje, że już samo dążenie do doskonałości otwiera drogę przemocy?
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca czy powierzchowna (ogólniki, brak przykładów). Tutaj „bogata” znaczy: nie poprzestajesz na opisie Oceanii, tylko wyjaśniasz mechanizm – dlaczego ład bez wad wymaga kłamstwa i przemocy – i wracasz z tym do pytania o państwo doskonałe w ogóle.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów, na przykład twierdzenie, że Winston obalił Partię albo że O’Brien do końca był jego sojusznikiem.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to pytanie zostaje więc około 5 minut mówienia. Komisja nie przerywa monologu, chyba że skończy się czas.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o faktograficzne detale lektury; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie państwo, które zapewnia wszystkim bezpieczeństwo, musi ograniczać wolność? Uzasadnij.
- Czy Oceania jest doskonała dla kogokolwiek, na przykład dla członków Partii Wewnętrznej?
- Które zjawisko z powieści wydaje Ci się dziś najbardziej aktualne i dlaczego?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Odpowiedź „nie, bo to dyktatura” bez wyjaśnienia Samo nazwanie Oceanii państwem totalitarnym nie odpowiada na pytanie. Pokaż, dlaczego pogoń za idealnym ładem prowadzi tu do terroru, a argumentacja przestanie być powierzchowna.
- 2 Opis tortur i teleekranów zamiast analizy ustroju Pytanie dotyczy projektu państwa, a nie katalogu okrucieństw. Sceny z Ministerstwa Miłości przydadzą się tylko wtedy, gdy powiesz, czemu służą w tym systemie.
- 3 Oceania jako szlachetna utopia, która „nie wyszła” Powieść mówi coś innego: Partia nie chce szczęścia obywateli, a równość i dostatek uważa za zagrożenie. Teza o dobrym planie zepsutym w wykonaniu kłóci się z tym, co mówią O’Brien i książka Goldsteina.
- 4 Przekonanie, że Bractwo i Goldstein na pewno istnieją Powieść tego nie rozstrzyga, a O’Brien przyznaje, że współtworzył zakazaną książkę. Mówienie o prawdziwym ruchu oporu, który walczy z Partią, to ryzyko poważnego błędu rzeczowego.
- 5 Oceania utożsamiona po prostu z ZSRR Akcja toczy się w Londynie, a Orwell opisuje mechanizm, który może pojawić się w każdym ustroju. Odczytanie historyczne jest dobrym kontekstem, ale nie zastąpi analizy powieści.
- 6 Brak definicji doskonałości Jeśli nie powiesz, co rozumiesz przez państwo doskonałe, wywód nie ma punktu odniesienia, a zakończenie nie odpowiada na pytanie z polecenia. Osłabia to i argumentację, i kompozycję.
Opracowanie „Rok 1984” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 66
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (po ok. 465 słów, na około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 8 scen z powieści do tego pytania z komentarzem i 17 cytatów w banku, każdy z częścią i rozdziałem
- Stanowiska 8 badaczy i krytyków z przypisami do prac naukowych
- 3 konteksty z uzasadnieniem: filozoficzny, literacki i historyczny
- Spory badaczy o „Rok 1984” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
- Wszystkie 4 pytania jawne z „Roku 1984” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 66 („Rok 1984”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę korzystać z notatek?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
