Jak zachować wolność w państwie totalitarnym? „Rok 1984” – pytanie jawne 67
Jak zachować wolność w państwie totalitarnym? Omów zagadnienie na podstawie utworu Rok 1984 George’a Orwella. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Pytanie zaczyna się od słowa „jak”, więc komisja czeka na sposoby, a nie tylko na stwierdzenie, że w Oceanii wolności nie ma. Winston próbuje kilku dróg: pisze w ukryciu, trzyma się tego, co widzi na własne oczy, kocha wbrew zakazom, szuka sojuszników. Twoim zadaniem jest ocenić każdą z nich.
Pułapką jest zakończenie. Skoro bohater w ostatniej scenie kocha Wielkiego Brata, kusi odpowiedź: nie da się i koniec. Taka odpowiedź pomija połowę powieści. Lepiej pokazać, co Winston ocalił na długo, co stracił i w którym momencie, a potem powiedzieć, czego ta klęska uczy.
Warto odróżnić wolność zewnętrzną (czyny, słowa) od wewnętrznej (myśli, uczucia, pamięć). Partia zabiera obie, ale w innej kolejności i innymi środkami. To rozróżnienie porządkuje całą wypowiedź.
Możliwa teza
Winston broni wolności drobnymi gestami – zapiskiem, wiernością oczywistej prawdzie, miłością – i przez długi czas mu się to udaje. Powieść pokazuje jednak, że wolność wewnętrzna wystarcza tylko do chwili, w której władza sięgnie po ciało, strach i pamięć.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Pierwszy wpis w dzienniku (cz. I, rozdz. 1) Wolność zaczyna się od prywatnej myśli zapisanej w kącie poza zasięgiem teleekranu; formalnie nic nie jest zakazane, a grozi za to śmierć.
- 2 Zapisek o oczywistej prawdzie (cz. I, rozdz. 7) Winston dochodzi do wniosku, że wolność zaczyna się od możliwości głośnego uznania rzeczy oczywistych; tę samą myśl O’Brien zniszczy potem w celi.
- 3 Spotkanie z Julią na polanie (cz. II, rozdz. 2) Miłość i przyjemność stają się buntem, bo Partia chce kontrolować także uczucia; Julia buntuje się jednak inaczej niż Winston.
- 4 Pokój nad sklepem Charringtona (cz. II, rozdz. 4 i 10) Miejsce bez widocznego teleekranu daje złudzenie prywatności; aresztowanie pokazuje, że enklawa wolności była pułapką.
- 5 Obietnica kochanków (cz. II, rozdz. 7) Winston i Julia zakładają, że władza wymusi słowa, ale nie uczucia; tę tezę sprawdzi Ministerstwo Miłości.
- 6 Pokój 101 i kawiarnia Pod Kasztanem (cz. III, rozdz. 5–6) Zdrada Julii i ostatnia scena pokazują, że zniszczono także ostatnią kryjówkę wolności.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy. Wystarczy jeden, ale musi powiedzieć coś o wolności, a nie tylko o totalitaryzmie w ogóle.
Pasuje kontekst historyczny: jak powieść czytano w krajach bloku wschodniego, gdzie krążyła poza cenzurą, i co dawała czytelnikom pozbawionym swobody. Dobry będzie też kontekst literacki („Zniewolony umysł” Miłosza o zniewoleniu myśli w państwach komunistycznych albo literatura o obozach, w których ludzie bronili resztek siebie) lub filozoficzny (spór o wolność wewnętrzną, na przykład myśl stoików, że prawdziwej wolności nie da się odebrać z zewnątrz).
Najwięcej daje kontekst, który stawia tezę pod znakiem zapytania. Jeśli filozofia mówi, że wolność wewnętrzna jest nie do odebrania, a Orwell pokazuje, że da się ją złamać, masz gotowy spór do rozstrzygnięcia w zakończeniu.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca czy powierzchowna. W tym pytaniu „bogata” znaczy: pokazujesz kilka sposobów obrony wolności, oceniasz, dlaczego każdy w końcu zawodzi, i mówisz, co mimo to z powieści wynika dla człowieka.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów, na przykład twierdzenie, że Winston i Julia uciekli albo że Winston nie zdradził Julii.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to pytanie zostaje więc około 5 minut mówienia. Komisja nie przerywa monologu, chyba że skończy się czas.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o faktograficzne detale lektury; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy uważasz, że człowiek może być wolny w myślach, gdy nie może mówić tego, co myśli? Uzasadnij.
- Czyja postawa jest Ci bliższa: Winstona, który chce zrozumieć system, czy Julii, która po prostu chce żyć po swojemu?
- Czy klęska Winstona oznacza, że jego bunt nie miał sensu?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Odpowiedź „nie da się” bez sposobów Pytanie brzmi „jak”, więc sama diagnoza nie wystarczy. Wymień drogi, którymi szedł Winston, oceń każdą i dopiero wtedy wyciągnij wniosek.
- 2 Bunt Julii i bunt Winstona wrzucone do jednego worka Julia łamie zakazy dla radości życia i doktryna jej nie obchodzi; Winston chce prawdy i zrozumienia. Pokazanie tej różnicy to gotowy argument o dwóch sposobach bycia wolnym.
- 3 Winston jako członek prawdziwego ruchu oporu Bractwo może być wymysłem Partii, O’Brien okazuje się oprawcą, a zakazaną książkę współtworzyła władza. Zorganizowany bunt jest w powieści pułapką, nie drogą do wolności.
- 4 Pomyłka, kto wydał kochanków Pana Charringtona łatwo wziąć za życzliwego starca do końca, a on okazuje się agentem policji myśli. Przypisanie donosu komuś innemu, na przykład Katharine albo Parsonsowi, to poważny błąd rzeczowy.
- 5 Szczęśliwe zakończenie dopisane od siebie Ostatnia scena pokazuje kapitulację. Jeśli uważasz, że coś w Winstonie ocalało, możesz tego bronić, ale jako swojej interpretacji z uzasadnieniem, a nie jako faktu z fabuły.
- 6 Kontekst w rodzaju „wolność jest prawem każdego człowieka” Takie zdanie nie jest kontekstem, tylko ogólnikiem. Kontekst musi mieć źródło – utwór, epokę, myśl filozoficzną – i coś mówić o sytuacji Winstona.
Opracowanie „Rok 1984” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 67
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (po ok. 460–470 słów, na około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 8 scen z powieści do tego pytania z komentarzem i 18 cytatów w banku, każdy z częścią i rozdziałem
- Stanowiska 7 badaczy i krytyków z przypisami do prac naukowych
- 3 konteksty z uzasadnieniem: literacki, historyczny i filozoficzny
- Spory badaczy o „Rok 1984” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
- Wszystkie 4 pytania jawne z „Roku 1984” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 67 („Rok 1984”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czytałem inny przekład. Czy nazwy muszą się zgadzać?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
