Nowomowa jako sposób na ograniczenie wolności człowieka „Rok 1984” – pytanie jawne 69
Nowomowa jako sposób na ograniczenie wolności człowieka. Omów zagadnienie na podstawie utworu Rok 1984 George’a Orwella. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zagadnienie zawiera już tezę: nowomowa ogranicza wolność. Nie musisz jej obalać, ale musisz wyjaśnić mechanizm. Jak to możliwe, że zmiana słownika odbiera człowiekowi swobodę? Odpowiedź prowadzi od słów do myśli: czego nie da się nazwać, tego trudno pomyśleć, a tym bardziej obronić.
Nowomowa to nie to samo co kłamliwa propaganda. Kłamstwo można zdemaskować, a język, w którym brakuje słów na sprzeciw, nie zostawia nawet narzędzia do demaskowania. Na tym polega różnica między tym zagadnieniem a pytaniem o propagandę.
Najważniejsze źródła masz w dwóch miejscach: w rozmowie Winstona z filologiem pracującym nad słownikiem i w Aneksie na końcu książki. Wiele osób pomija Aneks, a to on najdokładniej opisuje, jak ten język zbudowano i do czego miał służyć.
Możliwa teza
Nowomowa ogranicza wolność od środka. Jeśli z języka znikają słowa na prawdę, sprzeciw i sprawiedliwość, człowiek najpierw nie umie o nich mówić, a z czasem przestaje o nich myśleć – i nie potrzeba już cenzora.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Rozmowa z Syme’em w stołówce (cz. I, rozdz. 5) Filolog z zapałem tłumaczy, po co usuwa się słowa; najprostszy opis celu nowomowy w całej powieści.
- 2 Słowa, które robią z zachowania przestępstwo (cz. I, rozdz. 5 i 8) Nowomowa ma wyrazy na niewłaściwą minę czy samotny spacer; wystarczy nazwać zachowanie, by stało się karalne.
- 3 Opowieść o Katharine (cz. II, rozdz. 3) Winston opisuje żonę, która myśli wyłącznie hasłami; obraz człowieka ukształtowanego przez oficjalny język.
- 4 Zniknięcie Syme’a (cz. II, rozdz. 5) Nawet twórca nowomowy zostaje wymazany, bo widzi zbyt jasno; przyda się w rozmowie o tym, czy system ufa komukolwiek.
- 5 Ćwiczenie zatrzymywania myśli w celi (cz. III, rozdz. 4) Winston uczy się przerywać niebezpieczną myśl, zanim się rozwinie; język i nawyk razem odbierają wolność.
- 6 Aneks „Zasady nowomowy” (Aneks) Wykład o budowie języka: skracanie nazw, słowa polityczne, niemożność przekładu tekstów o równości i prawach człowieka.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy. Najlepiej, żeby dotyczył języka, bo wtedy od razu pracuje na zagadnienie.
Dobrze pasuje kontekst językowy: nowomowa w PRL, czyli urzędowy język, w którym słowa znaczyły coś innego niż zwykle, i badania nad nim. Możesz też sięgnąć po kontekst biograficzny (poglądy samego Orwella na język polityki i jego zainteresowanie projektami uproszczonej angielszczyzny) albo współczesny (eufemizmy w polityce, wojsku czy korporacjach).
Kontekst musi mieć konkretny przykład. Samo zdanie, że w PRL też była nowomowa, jest za słabe; podaj jedno wyrażenie i powiedz, co ukrywało.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca czy powierzchowna. W tym zagadnieniu „bogata” znaczy: wyjaśniasz drogę od słowa do myśli i od myśli do wolności, pokazujesz konkretne zabiegi nowomowy i zastanawiasz się, czy taki język mógłby naprawdę zadziałać.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów, na przykład przypisanie Winstonowi losu Syme’a albo twierdzenie, że Winston zachował wolność myśli do końca.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to zagadnienie zostaje więc około 5 minut mówienia. Komisja nie przerywa monologu, chyba że skończy się czas.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o faktograficzne detale lektury; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy Twoim zdaniem język, którym mówimy, może zmieniać to, jak myślimy? Podaj przykład z własnego doświadczenia.
- Czy człowiek, który zna tylko nowomowę, może się zbuntować?
- Które współczesne sformułowania wydają Ci się podobne do nowomowy i dlaczego?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Nowomowa pomylona z dwójmyśleniem Dwójmyślenie to umiejętność wierzenia w dwie sprzeczne rzeczy naraz, nowomowa to język z wyciętymi słowami. Oba mechanizmy współpracują, ale zamiana pojęć to poważny błąd i zaciemnia całą argumentację.
- 2 Nowomowa jako zwykła propaganda Jeśli mówisz tylko o kłamliwych hasłach i komunikatach, odpowiadasz na pytanie nr 68. Tu chodzi o zubożenie słownika i jego wpływ na myślenie.
- 3 Pominięcie Aneksu Aneks jest częścią powieści i najpełniej opisuje zasady nowomowy. Kto go nie przywoła, zwykle ma za mało materiału na bogatą argumentację.
- 4 Twierdzenie, że nowomowa już w pełni działa W czasie akcji ludzie wciąż mówią dawnym językiem, a słownik jest dopiero przygotowywany; całkowite zastąpienie starej mowy Aneks przesuwa w przyszłość. Właśnie dlatego Winston jeszcze umie pomyśleć bunt.
- 5 Słowa nowomowy wymyślone albo przekręcone Podawanie wyrazów, których w powieści nie ma, albo przypisywanie im innego znaczenia to błąd rzeczowy. Przekłady różnią się nazwami, więc używaj tych z wydania, które znasz, i rób to konsekwentnie.
- 6 Kontekst bez przykładu Hasło „w PRL też była nowomowa” bez jednego konkretnego wyrażenia to kontekst niefunkcjonalny. Komisja chce zobaczyć, że rozumiesz, jak działa takie słowo.
Opracowanie „Rok 1984” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 69
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to zagadnienie z różnymi tezami (ok. 470 i ok. 370 słów, na około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 8 scen z powieści do tego zagadnienia z komentarzem i 18 cytatów w banku, każdy z częścią i rozdziałem
- Stanowiska 7 badaczy i krytyków z przypisami do prac naukowych
- 3 konteksty z uzasadnieniem: biograficzny, językowy i literacki
- Spory badaczy o „Rok 1984” (6 tematów, jeden z nich o skuteczności takiego języka) i 3 plany wypracowań
- Wszystkie 4 pytania jawne z „Roku 1984” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 69 („Rok 1984”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy muszę znać Aneks?
Skąd jest to zagadnienie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
