Znaczenie propagandy w państwie totalitarnym „Rok 1984” – pytanie jawne 68
Znaczenie propagandy w państwie totalitarnym. Omów zagadnienie na podstawie utworu Rok 1984 George’a Orwella. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zagadnienie nie jest pytaniem, dlatego łatwo zrobić z niego opis: plakaty, teleekrany, wiece. Komisja oczekuje jednak oceny. Słowo „znaczenie” każe odpowiedzieć, do czego propaganda jest tej władzy potrzebna i co by się stało, gdyby jej zabrakło.
W „Roku 1984” propaganda działa na kilku piętrach naraz. Steruje uczuciami (zbiorowa nienawiść, uwielbienie przywódcy), pamięcią (przepisywanie archiwów) i codziennością (organizacje dzieci, „dobrowolne” akcje). Dobra odpowiedź pokazuje co najmniej dwa z tych pięter i wyjaśnia, jak się uzupełniają.
Uważaj, żeby nie powtórzyć odpowiedzi na pytanie o nowomowę. Język jest jednym z narzędzi propagandy, ale tutaj chodzi o cały system wpływania na ludzi, a nie o samą budowę słów.
Możliwa teza
Propaganda jest w Oceanii fundamentem władzy, bo panuje nad tym, co ludzie czują i co pamiętają. Przemoc wkracza dopiero tam, gdzie propaganda zawiedzie – a i wtedy jej dzieło dokańcza.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Portret Wielkiego Brata na klatce schodowej (cz. I, rozdz. 1) Wizerunek jednocześnie budzi uwielbienie i daje poczucie, że ktoś patrzy; kult przywódcy splata się z nadzorem.
- 2 Dwie Minuty Nienawiści (cz. I, rozdz. 1) Nawet Winston ulega zbiorowej furii; seans przemawia do uczuć, a myślenie zostaje wyłączone.
- 3 Fałszowanie archiwów (cz. I, rozdz. 4) Winston sam poprawia stare artykuły, a nawet tworzy na papierze zasłużonego towarzysza, którego nie było; propaganda wytwarza fakty, a nie tylko je przekręca.
- 4 Przygotowania do Tygodnia Nienawiści (cz. II, rozdz. 5) Ministerstwa planują pochody, wystawy i plotki jak produkcję w fabryce; kłamstwo jest zwykłym punktem urzędowego planu.
- 5 Zmiana wroga w trakcie przemówienia (cz. II, rozdz. 9) Tłum przyjmuje nowego wroga bez sprzeciwu, a archiwa zaraz za tym nadążają; nienawiść nie zależy od faktów.
- 6 Komunikat o zwycięstwie w kawiarni (cz. III, rozdz. 6) Złamany Winston poddaje się radosnemu komunikatowi z teleekranu; propaganda zamyka to, co zaczęły tortury.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy. Musi dotyczyć propagandy albo wpływu władzy na ludzi, a nie tylko totalitaryzmu w ogóle.
Najbliżej jest kontekst historyczny: propaganda państw totalitarnych XX wieku, retusz zdjęć, organizacje dziecięce, kult przywódcy. Sprawdzi się też kontekst językowy (język propagandy w PRL i badania nad nim), literacki (poezja lub proza, która pokazuje pamięć w rękach władzy) albo współczesny (dezinformacja i manipulacja w mediach).
Kontekst współczesny jest kuszący, ale łatwo zjada czas. Niech zajmie jedno, dwa zdania i wyraźnie wróci do powieści: co Orwell przewidział, a czego nie.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca czy powierzchowna. W tym zagadnieniu „bogata” znaczy: pokazujesz różne narzędzia propagandy, wyjaśniasz, czemu każde służy, i oceniasz, dlaczego władza bez nich by się nie utrzymała.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów, na przykład twierdzenie, że Winston przejrzał propagandę i ocalał albo że pracował w Ministerstwie Miłości.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to zagadnienie zostaje więc około 5 minut mówienia. Komisja nie przerywa monologu, chyba że skończy się czas.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o faktograficzne detale lektury; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy uważasz, że Ty sam byłbyś odporny na taką propagandę jak w Oceanii? Dlaczego?
- Co skuteczniej trzyma ludzi w posłuszeństwie: strach czy wspólna nienawiść do wroga?
- Gdzie dzisiaj widzisz mechanizmy podobne do tych z powieści?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Propaganda sprowadzona do plakatów i haseł W powieści to także przepisywanie przeszłości, rytuały zbiorowej nienawiści i wychowywanie dzieci na donosicieli. Jeden poziom daje odpowiedź najwyżej zadowalającą.
- 2 Winston tylko jako ofiara propagandy Winston na co dzień ją wytwarza: w Ministerstwie Prawdy poprawia artykuły i wymyśla bohaterów. Pominięcie tego to strata najmocniejszego argumentu, że system wciąga do kłamstwa nawet tych, którzy go nienawidzą.
- 3 Mylenie ministerstw Archiwa i wiadomości to Ministerstwo Prawdy, przesłuchania i tortury – Ministerstwo Miłości. Zamiana ich ról to poważny błąd rzeczowy, a przy losach Winstona może zostać uznana za falsyfikację.
- 4 Wróg Oceanii podany jako stały fakt Powieść celowo pokazuje, że wróg się zmienia, a oficjalna wersja głosi, że zawsze był ten sam. Zdanie „Oceania walczy z Eurazją” bez tego zastrzeżenia mija się z sednem zagadnienia.
- 5 Opis zamiast odpowiedzi na „znaczenie” Wyliczenie narzędzi propagandy to dopiero materiał. Zakończenie musi powiedzieć, jaką rolę gra propaganda w tym państwie, inaczej tracisz na argumentacji i kompozycji.
- 6 Kontekst współczesny ważniejszy od lektury Rozmowa o fałszywych wiadomościach w internecie bywa ciekawsza od powieści, ale podstawą odpowiedzi ma być „Rok 1984”. Kontekst ma ją wzmocnić, a nie zastąpić.
Opracowanie „Rok 1984” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 68
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to zagadnienie z różnymi tezami (po ok. 450–465 słów, na około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 8 scen z powieści do tego zagadnienia z komentarzem i 18 cytatów w banku, każdy z częścią i rozdziałem
- Stanowiska 9 badaczy i krytyków z przypisami do prac naukowych
- 3 konteksty z uzasadnieniem: historyczny, literacki i językowy
- Spory badaczy o „Rok 1984” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
- Wszystkie 4 pytania jawne z „Roku 1984” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 68 („Rok 1984”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź?
Czy muszę dodać kontekst?
Czym to zagadnienie różni się od pytania o nowomowę?
Skąd jest to zagadnienie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
