Co może determinować ludzkie postępowanie? „Zbrodnia i kara” – pytanie jawne 40
Co może determinować ludzkie postępowanie? Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Czasownik „determinować” znaczy tu: wpływać, popychać, a w najmocniejszym sensie przesądzać. Pytanie ma więc dwa piętra: co oddziałuje na wybory bohaterów i czy cokolwiek decyduje o nich całkowicie. Najlepsze odpowiedzi biorą pod uwagę oba.
Materiału jest mnóstwo: nędza, choroba, duszne miasto, przypadek, cudza i własna idea, ambicja, miłość, sumienie. Sam Raskolnikow podaje Soni kilka powodów zbrodni i każdy następny podważa poprzedni. Nie musisz omawiać wszystkiego; wybierz dwa albo trzy czynniki i pokaż, jak działają.
Pułapka: łatwo uznać, że skoro bohater był biedny i chory, to bieda i choroba zmusiły go do zbrodni. Powieść z tym polemizuje, bo w tej samej nędzy żyje Sonia, a nikogo nie krzywdzi. Pokaż, że okoliczności naciskają, ale wybór należy do człowieka.
Możliwa teza
Na bohaterów naciskają bieda, przypadek i choroba, ale zbrodnię Raskolnikowa przesądza idea połączona z pychą, a jego przemianę sumienie i miłość; okoliczności nie odbierają człowiekowi odpowiedzialności za wybór.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Marmieładow o nędzy (cz. I, rozdz. II) Głos za tym, że warunki życia łamią człowieka; dobry punkt wyjścia do sporu o wpływ okoliczności.
- 2 Podsłuchana rozmowa na placu Siennym (cz. I, rozdz. V) Przypadek, który bohater odbiera jak znak losu: dowiaduje się, kiedy lichwiarka zostanie sama.
- 3 Student i oficer w szynku (cz. I, rozdz. VI) Myśl o zabójstwie dla dobra ogółu wypowiada ktoś inny, kto sam nigdy by nie zabił; idea krąży w powietrzu.
- 4 Teoria ludzi nadzwyczajnych (cz. III, rozdz. V) Rozmowa z Porfirym o artykule bohatera; idea przedstawiona jako coś, co ma zwolnić z sumienia.
- 5 Lebieziatnikow o wpływie otoczenia (cz. V, rozdz. I) Pogląd, że o wszystkim decyduje środowisko, wkłada autor w usta postaci śmiesznej; to wskazówka, że się z nim nie zgadza.
- 6 Wyznanie przed Sonią (cz. V, rozdz. IV) Raskolnikow odrzuca kolejne wymówki i dochodzi do motywu najprostszego: chciał sprawdzić samego siebie.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy: bez niego za tę część dostaniesz najwyżej 4 punkty z 8. Do tego pytania najlepiej pasuje kontekst, który sam zajmuje stanowisko w sporze: czy człowiek jest wytworem okoliczności, czy decyduje o sobie.
Możesz sięgnąć po kontekst filozoficzny (spór determinizmu z wolną wolą), historycznoliteracki (przekonanie epoki, że charakter człowieka kształtują środowisko i dziedziczność, wobec którego Dostojewski stawia wolny wybór) albo literacki: „Makbet”, gdzie przepowiednia czarownic podsuwa bohaterowi myśl o koronie, ale zabójstwo jest już jego decyzją.
Kontekst zestaw z tezą. Jeśli wybierzesz „Makbeta”, powiedz, że przepowiednia działa jak przypadek na placu Siennym: daje okazję, ale nie zwalnia z odpowiedzialności.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są możliwe tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca (pogłębiona, z trafnymi przykładami) czy powierzchowna (ogólniki, pobieżne obserwacje, brak przykładów). W tym pytaniu „bogata” znaczy zwykle, że ważysz kilka czynników, porównujesz bohaterów w podobnej sytuacji i mówisz, czy coś przesądza o człowieku całkowicie.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja lektury: przekręcenie głównych wątków albo losów głównych bohaterów, na przykład twierdzenie, że Raskolnikow zabił, by spłacić długi, i za zrabowane pieniądze utrzymywał rodzinę.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to pytanie zostaje więc około 5 minut. Przy tak szerokim temacie ustal w notatkach dwa, trzy czynniki i trzymaj się ich, zamiast wymieniać wszystkie.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o szczegóły fabuły; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie, a nie ogólnikami. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie trudne warunki życia mogą usprawiedliwić zły czyn? Uzasadnij.
- Co Twoim zdaniem bardziej kształtuje człowieka: otoczenie czy przekonania, które sam przyjmuje?
- Czy idea może być niebezpieczna, nawet jeśli brzmi szlachetnie?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Jedna przyczyna jako cała odpowiedź Zdanie „Raskolnikowa zdeterminowała bieda” jest prawdziwe tylko po części. Bohater nawet nie zajrzał do łupu, a Soni ta sama bieda nie popchnęła do krzywdzenia innych. Pokaż, że czynników jest kilka i że ważą różnie.
- 2 Pominięcie drugiego piętra pytania Komisja czeka na odpowiedź, czy coś przesądza o człowieku całkowicie. Jeśli tylko wyliczysz wpływy, nie odpowiesz na pytanie. Jedno zdanie o wolnym wyborze w zakończeniu potrafi zmienić ocenę argumentacji.
- 3 Pogląd Lebieziatnikowa jako przesłanie powieści Hasło, że wszystko zależy od otoczenia, wypowiada postać, którą Dostojewski ośmiesza. Podanie go jako myśli autora odwraca sens utworu.
- 4 Pierwsza wymówka wzięta za prawdziwy motyw Raskolnikow podaje Soni kolejne powody: pomoc matce, pieniądze na studia, chęć dorównania Napoleonowi. Sam je po kolei odrzuca. Jeśli uznasz pierwszy z brzegu za prawdziwy, pominiesz najciekawszy moment powieści.
- 5 Przypadek jako usprawiedliwienie Wiadomość podsłuchana na placu Siennym ułatwia zbrodnię, ale jej nie wymusza; zamiar dojrzewał w bohaterze od dawna. Powiedz, że przypadek dał okazję, a decyzja należała do niego.
- 6 Ogólniki o naturze człowieka Zdania typu „na każdego wpływa wiele rzeczy” bez przykładu z powieści to argumentacja powierzchowna. Każdy czynnik przypnij do konkretnej sceny i postaci.
Opracowanie „Zbrodnia i kara” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 40
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (każda ok. 470 słów, około 3–4 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 16 cytatów do tego pytania w banku cytatów, każdy z częścią i rozdziałem oraz krótkim omówieniem
- 8 scen z powieści do tego pytania, z cytatem i komentarzem
- Stanowiska 9 badaczy „Zbrodni i kary” z przypisami do prac naukowych
- 3 konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Zbrodnię i karę” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
- Komplet 5 pytań jawnych do „Zbrodni i kary” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 40 („Zbrodnia i kara”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę korzystać z notatek?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
