Ile człowiek jest gotów poświęcić dla innych? „Zbrodnia i kara” – pytanie jawne 39
Ile człowiek jest gotów poświęcić dla innych? Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Pytanie zaczyna się od słowa „ile”, więc oczekuje miary, a nie samych przykładów. Dobra odpowiedź pokazuje skalę, od drobnej pomocy po oddanie samego siebie, i mówi, gdzie według powieści kończy się poświęcenie, które ma sens.
W „Zbrodni i karze” najwięcej poświęcają kobiety. Sonia zarabia na ulicy, żeby rodzina nie głodowała, a później jedzie za skazanym na Syberię. Dunia zgadza się wyjść za człowieka, którego nie kocha, żeby pomóc bratu. Obok nich stoi Raskolnikow: cudzej ofiary nie chce przyjąć, a jego teoria pozwala poświęcać życie innych.
To odwrócenie jest najlepszym materiałem do argumentacji: jedni oddają siebie, drugi chce oddawać cudze. Pamiętaj też o mniej oczywistych przykładach, takich jak Razumichin, który czuwa przy chorym przyjacielu, czy Swidrygajłow, który przed śmiercią zabezpiecza sieroty po Marmieładowach.
Możliwa teza
Bohaterowie powieści potrafią oddać dla bliskich prawie wszystko, łącznie z ciałem, dobrym imieniem i wolnością, ale kogoś ratuje tylko ofiara płynąca z miłości; ofiara z rachunku albo teoria poświęcania innych kończą się nieszczęściem.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Opowieść Marmieładowa o córce (cz. I, rozdz. II) Pierwsza i najcięższa ofiara Soni: wychodzi na ulicę, bo dzieci w domu płaczą z głodu.
- 2 List matki (cz. I, rozdz. III) Dunia przyjmuje oświadczyny Łużyna; Raskolnikow od razu rozumie, że siostra robi to dla niego.
- 3 Pomoc rodzinie Marmieładowów (cz. II, rozdz. VII) Zabójca oddaje wdowie pieniądze przysłane przez matkę; dowód, że potrafi dawać bez wyrachowania.
- 4 Krzyżyki po wyznaniu (cz. V, rozdz. IV) Sonia chce dzielić z Raskolnikowem karę i oddaje mu swój krzyżyk.
- 5 Ostatnia noc Swidrygajłowa (cz. VI, rozdz. VI) Pieniądze dla Soni i sierot; nawet postać mroczna potrafi coś oddać, a Sonia może dzięki temu pojechać za skazanym.
- 6 Sonia na Syberii (Epilog, rozdz. II) Ofiara doprowadzona do końca: odwiedza skazanego, który ją długo odpycha, a katorżnicy zaczynają ją szanować.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy: bez niego za tę część dostaniesz najwyżej 4 punkty z 8. Najlepiej wybrać taki, który pomaga odpowiedzieć na „ile”, czyli pokazuje granicę poświęcenia albo jego cenę.
Dobrze sprawdzą się: kontekst biblijny (przypowieść o miłosiernym Samarytaninie, czyli pomoc obcemu bez rachunku), historyczny (Janusz Korczak, który w 1942 r. poszedł ze swoimi wychowankami na śmierć, choć mógł się ratować) albo filozoficzny (spór o to, czy wolno poświęcić jednostkę dla dobra wielu; to pytanie stoi za teorią Raskolnikowa).
Kontekst wpleć w porównanie. Powiedz na przykład, że Samarytanin, tak jak Raskolnikow przy Marmieładowach, pomaga obcym, a różnica polega na tym, że bohater Dostojewskiego zaraz potem wraca do myśli o własnej sile.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są możliwe tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca (pogłębiona, z trafnymi przykładami) czy powierzchowna (ogólniki, pobieżne obserwacje, brak przykładów). Tutaj „bogata” znaczy zwykle, że porównujesz co najmniej dwie różne ofiary i wskazujesz, czym różni się poświęcenie siebie od poświęcania innych.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja lektury: przekręcenie głównych wątków albo losów głównych bohaterów, na przykład połączenie losów Soni i Duni w jedną historię albo twierdzenie, że Dunia poślubiła Łużyna.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to pytanie zostaje więc około 5 minut. Nie próbuj omówić wszystkich bohaterów; dwie, trzy postaci zestawione ze sobą wystarczą.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o szczegóły fabuły; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie, a nie ogólnikami. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie istnieje poświęcenie, którego nie należy przyjmować? Uzasadnij.
- Czy poświęcenie Soni świadczy o jej sile, czy o bezradności?
- Co byś zrobił(a) na miejscu Raskolnikowa, gdybyś dowiedział(a) się o planach ślubu siostry?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Sonia jako bierna ofiara Jeśli przedstawisz Sonię tylko jako pokorną męczennicę, zgubisz to, co w niej najważniejsze: to ona prowadzi Raskolnikowa do przyznania się i to ona ma siłę, której jemu brakuje. Jej poświęcenie jest wyborem, a nie bezradnością.
- 2 Teoria Raskolnikowa nazwana poświęceniem W artykule bohater twierdzi, że ludziom wybitnym wolno przekroczyć prawo dla dobra ogółu. To nie jest gotowość do poświęcenia siebie, tylko innych. Jeśli tego nie rozróżnisz, zatrzesz najważniejszy kontrast pytania.
- 3 Zbrodnia jako ofiara dla rodziny Raskolnikow podaje wiele powodów zabójstwa, a w rozmowie z Sonią sam odrzuca ten o pomocy matce i siostrze; łupu nawet nie obejrzał. Przedstawienie zbrodni jako poświęcenia dla bliskich powtarza wymówkę, którą powieść obala.
- 4 Mieszanie losów Soni i Duni Obie poświęcają się dla rodziny, ale ich drogi są różne: Sonia zarabia na ulicy i jedzie na Syberię, Dunia ma poślubić Łużyna, zrywa z nim, a w epilogu wychodzi za Razumichina. Łączenie ich biografii to dokładnie ten rodzaj pomyłki, który Informator nazywa błędem kardynalnym.
- 5 Brak odpowiedzi na pytanie „ile” Kilka przykładów poświęcenia to dopiero materiał. Powiedz wprost, gdzie leży granica: kiedy ofiara ratuje, a kiedy niszczy tego, kto ją składa, albo zniewala tego, kto ją przyjmuje.
- 6 Ocenianie zamiast analizy Potępianie Soni za to, czym zarabia, zagłusza samą powieść, w której nawet katorżnicy otaczają ją szacunkiem. Opisuj, co bohaterka robi i dlaczego, a swoją ocenę zostaw na rozmowę z komisją.
Opracowanie „Zbrodnia i kara” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 39
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (każda ok. 460 słów, około 3–4 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 16 cytatów do tego pytania w banku cytatów, każdy z częścią i rozdziałem oraz krótkim omówieniem
- 8 scen z powieści do tego pytania, z cytatem i komentarzem
- Stanowiska 7 badaczy „Zbrodni i kary” z przypisami do prac naukowych
- 3 konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Zbrodnię i karę” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
- Komplet 5 pytań jawnych do „Zbrodni i kary” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 39 („Zbrodnia i kara”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę korzystać z notatek?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
