Motyw przemiany bohatera „Zbrodnia i kara” – pytanie jawne 41
Motyw przemiany bohatera. Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Motyw przemiany wymaga pokazania drogi: kim bohater jest na początku, co go zmienia i dokąd dochodzi. W „Zbrodni i karze” ta droga nie biegnie prosto. Raskolnikow parokrotnie otwiera się na innych i znowu się od nich odwraca, a ani zbrodnia, ani przyznanie się, ani wyrok nie są jeszcze przemianą.
Prawdziwy przełom następuje dopiero w epilogu, na katordze, kiedy w bohaterze budzi się miłość do Soni. Narrator nie opowiada jednak nowego życia, tylko je zapowiada. To ważne: komisja doceni, jeśli powiesz, że powieść kończy się na progu przemiany, a nie po jej zakończeniu.
Możesz też pokazać przemianę na tle postaci, która jej nie przeszła. Swidrygajłow pod koniec nie widzi już dla siebie drogi i odbiera sobie życie; zestawienie z nim wyostrza to, co w drodze Raskolnikowa szczególne.
Możliwa teza
Przemiana Raskolnikowa to długi proces z nawrotami, od pychy przez wyznanie i przyznanie się aż do miłości w epilogu; powieść pokazuje jej początek, a nie koniec.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Pomoc rodzinie Marmieładowów (cz. II, rozdz. VII) Pierwszy przypływ życia po zbrodni, a zaraz potem powrót do myśli o sile; dowód, że przemiana idzie z cofnięciami.
- 2 Czytanie o Łazarzu (cz. IV, rozdz. IV) Sonia czyta o wskrzeszeniu; scena zapowiada duchowe odrodzenie, do którego powieść wraca w epilogu.
- 3 Rada Soni po wyznaniu (cz. V, rozdz. IV) Sonia wskazuje drogę publicznej pokuty; bohater się buntuje, ale później zrobi to, o co prosiła.
- 4 Trzecia rozmowa z Porfirym (cz. VI, rozdz. II) Śledczy namawia do przyznania się i przekonuje, że kara nie przekreśla życia.
- 5 Plac Sienny i cyrkuł (cz. VI, rozdz. VIII) Pocałunek ziemi i przyznanie się; krok w stronę przemiany, choć winy bohater jeszcze nie uznaje.
- 6 Nad rzeką na Syberii (Epilog, rozdz. II) Właściwy przełom: bohater pada Soni do nóg, a wieczorem sięga po jej Ewangelię.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy: bez niego za tę część dostaniesz najwyżej 4 punkty z 8. Do motywu przemiany najlepiej pasuje kontekst, który też opowiada o drodze człowieka od upadku do odnowy.
Możesz wybrać kontekst biblijny (nawrócenie Szawła, który staje się Pawłem, albo powrót syna marnotrawnego), literacki (Jacek Soplica, który po zabójstwie Stolnika zostaje księdzem Robakiem i odkupuje winę) albo biograficzny (więzienne i zesłańcze doświadczenia samego pisarza).
Kontekst ma coś wyjaśniać. Jeśli przywołujesz Jacka Soplicę, powiedz, czym jego przemiana różni się od drogi Raskolnikowa: na przykład tym, że czytelnik poznaje ją od końca, a u Dostojewskiego oglądamy dopiero jej początek.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są możliwe tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca (pogłębiona, z trafnymi przykładami) czy powierzchowna (ogólniki, pobieżne obserwacje, brak przykładów). Tutaj „bogata” znaczy zwykle, że pokazujesz etapy przemiany z nawrotami, wskazujesz, co ją powoduje, i zauważasz, że zakończenie jest otwarte.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja lektury: przekręcenie głównych wątków albo losów głównych bohaterów, na przykład twierdzenie, że Raskolnikow umiera na katordze albo że zastrzelił się po wyznaniu.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to pytanie zostaje więc około 5 minut. Przemiana to opowieść o drodze, więc łatwo się rozgadać o początkach; zostaw czas na epilog, bo tam jest przełom.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o szczegóły fabuły; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie, a nie ogólnikami. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie człowiek, który popełnił ciężką zbrodnię, może się naprawdę zmienić? Uzasadnij.
- Czy przemiana jest możliwa bez pomocy drugiego człowieka?
- Czy otwarte zakończenie powieści uważasz za mocną, czy słabą stronę utworu?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Przemiana w jednej scenie Utożsamianie przemiany z przyznaniem się na policji to uproszczenie: na katordze bohater wciąż nie uważa zabójstwa za zbrodnię. Pokaż etapy, a przełom umieść w epilogu.
- 2 Pełne nawrócenie podane jako fakt Narrator kończy zapowiedzią nowej historii i jej nie opowiada. Twierdzenie, że Raskolnikow stał się głęboko wierzącym człowiekiem, wykracza poza tekst; bezpieczniej mówić o początku odrodzenia.
- 3 Przemiana bez przyczyny Samo stwierdzenie, że bohater się zmienił, nic nie daje. Powiedz, co go zmienia: Sonia, choroba i sen w więziennym szpitalu, rozmowy z Porfirym, cudze cierpienie. Właśnie to komisja ocenia jako pogłębienie.
- 4 Pomylone zakończenie Raskolnikow nie umiera na Syberii i w finale nie wraca do Petersburga; on i Sonia mają przed sobą jeszcze lata katorgi. Samobójstwo popełnia Swidrygajłow. Przekręcenie losu głównego bohatera to błąd kardynalny.
- 5 Sonia na marginesie Bez Soni przemiana jest niezrozumiała: to ona słyszy wyznanie, wskazuje drogę pokuty i jedzie za skazanym. Odpowiedź, w której pojawia się tylko w jednym zdaniu, będzie powierzchowna.
- 6 Kontekst bez porównania Jeśli przywołujesz Jacka Soplicę albo syna marnotrawnego, powiedz, czym te przemiany różnią się od drogi Raskolnikowa. Inaczej kontekst zostanie uznany za dopisany, a nie funkcjonalny.
Opracowanie „Zbrodnia i kara” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 41
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (każda ok. 470 słów, około 3–4 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 16 cytatów do tego pytania w banku cytatów, każdy z częścią i rozdziałem oraz krótkim omówieniem
- 8 scen z powieści do tego pytania, z cytatem i komentarzem
- Stanowiska 9 badaczy „Zbrodni i kary” z przypisami do prac naukowych
- 2 konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Zbrodnię i karę” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
- Komplet 5 pytań jawnych do „Zbrodni i kary” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 41 („Zbrodnia i kara”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę korzystać z notatek?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
