Motyw winy i kary „Zbrodnia i kara” – pytanie jawne 38
Motyw winy i kary. Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zagadnienie powtarza tytuł powieści, dlatego kusi, żeby opowiedzieć wszystko po kolei: zabójstwo, śledztwo, wyrok. Komisja oczekuje czegoś więcej, czyli odpowiedzi, czym w tym utworze jest wina, czym kara i jak się do siebie mają.
Najciekawsze jest to, że w „Zbrodni i karze” jedno z drugim się rozmija. Kara dosięga Raskolnikowa już następnego dnia po zabójstwie, choć nikt go jeszcze nie oskarża: gorączka, lęk, odcięcie od bliskich, przymus mówienia o zbrodni. Uznanie winy przychodzi dużo później. Nie przy przyznaniu się na policji, nawet nie po wyroku, tylko w epilogu.
Dobrze, jeśli rozróżnisz trzy rodzaje kary: tę, którą wymierza sumienie, tę, którą wymierza sąd, i tę, którą człowiek przyjmuje dobrowolnie jako pokutę. Na tym podziale da się oprzeć całą wypowiedź.
Możliwa teza
W powieści sumienie karze szybciej i dotkliwiej niż sąd, ale sama kara nie wystarcza do uznania winy: Raskolnikow odbywa ją długo, zanim zrozumie, za co naprawdę ją ponosi.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Wezwanie do cyrkułu (cz. II, rozdz. I) Dzień po zbrodni bohater mdleje, słysząc rozmowę o zabójstwie, i ma ochotę wszystko wyznać; kara zaczyna się w nim samym.
- 2 Rozmowa z Zamietowem w restauracji (cz. II, rozdz. VI) Raskolnikow sam ściąga na siebie podejrzenie; wina nie pozwala mu milczeć.
- 3 Pierwsza rozmowa z Porfirym (cz. III, rozdz. V) Teoria o ludziach nadzwyczajnych i uwagi o cierpieniu tego, kto ma sumienie; bohater nieświadomie mówi o sobie.
- 4 Wyznanie przed Sonią (cz. V, rozdz. IV) Raskolnikow widzi, że zbrodnia zniszczyła przede wszystkim jego, ale skruchy jeszcze w nim nie ma.
- 5 Plac Sienny i przyznanie się w cyrkule (cz. VI, rozdz. VIII) Kara przyjęta z własnej woli: śledczy nie miał dowodów, a bohater sam przychodzi.
- 6 Wyrok i katorga (Epilog, rozdz. I–II) Osiem lat ciężkich robót i długi czas, w którym bohater żałuje tylko porażki; uznanie winy przychodzi na samym końcu.
Jak dobrać kontekst
Kontekst jest obowiązkowy: bez niego za tę część dostaniesz najwyżej 4 punkty z 8. Wystarczy jeden, ale ma mówić coś o winie albo o karze, a nie tylko o zbrodni.
Pasują tu różne rodzaje. Biblijny: historia Kaina, czyli zabójstwo, po którym przychodzi tułaczka i piętno. Literacki: „Makbet”, gdzie wina odbiera bohaterom spokój na długo przed tym, zanim spotka ich jakakolwiek kara z zewnątrz. Filozoficzny: pytanie, czym jest sumienie, czy to głos wrodzony, czy wyuczony, i czy da się go w sobie zagłuszyć.
Nie kończ wypowiedzi samym przywołaniem kontekstu. Powiedz, co z niego wynika: na przykład że u Dostojewskiego, inaczej niż w historii Kaina, kara staje się drogą powrotu do ludzi, a nie tylko wygnaniem.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są możliwe tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca (pogłębiona, z trafnymi przykładami) czy powierzchowna (ogólniki, pobieżne obserwacje, brak przykładów). W tym pytaniu „bogata” znaczy zwykle, że odróżniasz karę od uznania winy i pokazujesz, że w powieści nie przychodzą one w tym samym czasie.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja lektury: przekręcenie głównych wątków albo losów głównych bohaterów, na przykład twierdzenie, że Porfiry zdobył dowody i aresztował Raskolnikowa, albo że bohatera skazano na śmierć.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to pytanie zostaje więc około 5 minut. Nie trać ich na przebieg śledztwa; wybierz dwie, trzy sceny, które pokazują, jak działa kara, i jedną o winie.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o szczegóły fabuły; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie, a nie ogólnikami. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie wyrzuty sumienia mogą być surowszą karą niż wyrok sądu? Uzasadnij.
- Czy człowiek, który odbył karę, ma prawo uważać swoją winę za zamkniętą?
- Dlaczego Twoim zdaniem Raskolnikow przyznał się do zbrodni, skoro nie było przeciw niemu dowodów?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Kara to tylko katorga Kto mówi wyłącznie o wyroku, pomija prawie całą powieść. Sąd pojawia się dopiero w epilogu, a o karze opowiadają części od drugiej do szóstej: choroba, lęk, samotność, gra ze śledczym.
- 2 Przyznanie się utożsamione ze skruchą Raskolnikow idzie na policję, ale tuż przedtem pyta siostrę, czy zabicie lichwiarki w ogóle było zbrodnią, a na katordze żałuje tylko tego, że okazał się słaby. Postawienie znaku równości między przyznaniem się a skruchą to uproszczenie, które komisja łatwo wychwyci.
- 3 Pomylony wyrok Sąd skazuje Raskolnikowa na osiem lat ciężkich robót, a nie na śmierć ani dożywocie. Sąd bierze pod uwagę okoliczności łagodzące, między innymi samo przyznanie się. Zła informacja o wyroku to poważny błąd rzeczowy.
- 4 Porfiry jako ten, który złapał mordercę Śledczy nie ma dowodów i sam to przyznaje; radzi Raskolnikowowi, żeby przyszedł z własnej woli. Powiedzenie, że bohatera zdemaskowano i aresztowano, przekręca główny wątek, a to już ryzyko błędu kardynalnego.
- 5 Wina tylko wobec lichwiarki Raskolnikow zabija też Lizawietę, łagodną i bezbronną siostrę lichwiarki, która nikomu nie szkodziła. Ta druga śmierć burzy jego teorię o zabójstwie dla dobra ogółu i bardzo przydaje się w argumentacji o winie.
- 6 Teoria bohatera podana jako myśl autora Podział ludzi na zwykłych i nadzwyczajnych to idea Raskolnikowa, którą powieść poddaje próbie i obala. Jeśli przedstawisz ją jako pogląd Dostojewskiego, odwracasz sens utworu.
Opracowanie „Zbrodnia i kara” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 38
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (każda ok. 470 słów, około 3–4 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 16 cytatów do tego pytania w banku cytatów, każdy z częścią i rozdziałem oraz krótkim omówieniem
- 8 scen z powieści do tego pytania, z cytatem i komentarzem
- Stanowiska 8 badaczy „Zbrodni i kary” z przypisami do prac naukowych
- 3 konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Zbrodnię i karę” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
- Komplet 5 pytań jawnych do „Zbrodni i kary” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 38 („Zbrodnia i kara”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę korzystać z notatek?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
