Walka człowieka ze swoimi słabościami „Zbrodnia i kara” – pytanie jawne 37
Walka człowieka ze swoimi słabościami. Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zagadnienie brzmi jak hasło, a nie jak pytanie, więc łatwo przeoczyć, że trzeba w nim coś rozstrzygnąć. Komisja chce usłyszeć, z jaką słabością mierzy się bohater, jak przebiega ta walka i czym się kończy: wygraną, przegraną czy czymś pośrodku. Samo wyliczenie wad postaci to za mało.
W „Zbrodni i karze” jest dodatkowa pułapka. Raskolnikow za słabość uważa co innego niż powieść: wstydzi się strachu, współczucia i wahania, a tego, co go naprawdę gubi, czyli przekonania o własnej wyjątkowości, długo w sobie nie dostrzega. Jeśli pokażesz to rozróżnienie, wyjdziesz ponad streszczenie.
Zagadnienie mówi o człowieku, nie tylko o głównym bohaterze. Obok Raskolnikowa są postaci, które ze swoją słabością przegrały albo przestały z nią walczyć: Marmieładow i Swidrygajłow. Krótkie zestawienie z nimi wzmacnia argumentację i pokazuje, że znasz powieść szerzej.
Możliwa teza
Raskolnikow przez całą powieść walczy z niewłaściwym przeciwnikiem: tłumi w sobie lęk i litość, a nie widzi pychy, która go niszczy. Zaczyna wygrywać dopiero wtedy, gdy godzi się przyjąć pomoc drugiego człowieka.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Próba u lichwiarki (cz. I, rozdz. I) Bohater gardzi sobą za strach i niezdecydowanie; od pierwszych stron widać, co uważa za słabość.
- 2 Spowiedź Marmieładowa w szynku (cz. I, rozdz. II) Człowiek, który zna swój nałóg i już z nim nie walczy; dobre tło dla drogi Raskolnikowa.
- 3 Sen o zakatowanej szkapie (cz. I, rozdz. V) Chwila, w której bohater chce porzucić plan; dowód, że walka naprawdę się toczy, zanim przerwie ją przypadek na placu Siennym.
- 4 Swidrygajłow o swojej namiętności (cz. VI, rozdz. III) Przykład kogoś, kto słabość usprawiedliwia, zamiast z nią walczyć; jego droga kończy się samobójstwem.
- 5 Rozmowa z Dunią przed pójściem na policję (cz. VI, rozdz. VII) Nawet idąc się przyznać, bohater mówi o sobie językiem siły i ambicji; pycha jeszcze nie przegrała.
- 6 Nad rzeką na katordze (Epilog, rozdz. II) Zraniona duma ustępuje, gdy bohater pada Soni do nóg; koniec walki, który nie jest triumfem siły.
Jak dobrać kontekst
Bez kontekstu za tę część dostaniesz najwyżej 4 punkty z 8, więc zaplanuj go od razu, kiedy robisz notatki. Wystarczy jeden, ale musi coś wnosić do Twojej tezy o słabości i walce z nią.
Dobrze pasują tu trzy rodzaje. Filozoficzny: pytanie o wolność człowieka i odpowiedzialność za wybór zła, czyli o to, czy słabość zwalnia z winy. Biblijny: przypowieść o synu marnotrawnym, opowieść o kimś, kto upadł i wraca. Literacki: inny bohater lektury, który przegrywa z własną ambicją, na przykład Makbet.
Wpleć kontekst w argument, nie dopisuj go na końcu. Powiedz jednym zdaniem, co z porównania wynika dla Raskolnikowa, na przykład że Makbet, inaczej niż on, nie ma przy sobie nikogo, kto pomógłby mu się zatrzymać.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze można dostać do 8 punktów. Najwyższe wyniki (5–8 pkt) są możliwe tylko wtedy, gdy oprócz zagadnienia i lektury przywołasz kontekst przynajmniej częściowo funkcjonalnie. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej argumentacji.
Jakość argumentacji
Komisja ocenia, czy argumentacja jest bogata (pogłębiona, z trafnymi przykładami, wieloaspektowa, z własnym namysłem), zadowalająca (pogłębiona, z trafnymi przykładami) czy powierzchowna (ogólniki, pobieżne obserwacje, brak przykładów). Tutaj „bogata” oznacza zwykle, że pokazujesz przebieg walki, a nie listę wad, i odróżniasz słabość, którą bohater widzi, od tej, której nie widzi.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe obniżają ocenę o punkt. Trzy lub więcej albo jeden błąd kardynalny dają 0 punktów za zadanie, a wtedy także 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja lektury: przekręcenie głównych wątków albo losów głównych bohaterów, na przykład przypisanie Raskolnikowowi samobójstwa, które popełnia Swidrygajłow.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Wypowiedź ma mieć wstęp, część zasadniczą i zakończenie, połączone logicznie. Punkt tracisz, gdy brakuje wstępu lub zakończenia albo gdy mówisz o rzeczach niezwiązanych z zagadnieniem. Sprzeczne stwierdzenia lub wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Na przygotowanie masz do 15 minut, na obie wypowiedzi (o lekturze i o materiale z zadania 2.) razem do 10 minut. Na to pytanie zostaje więc około 5 minut mówienia: wystarczy na tezę, dwa etapy walki bohatera, krótkie porównanie z inną postacią, kontekst i wniosek.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach komisja zadaje od 1 do 3 pytań. Nie pyta o szczegóły fabuły; co najmniej jedno pytanie dotyczy Twojego zdania. Liczy się, czy odpowiadasz na temat, poprawnie i konkretnie, a nie ogólnikami. Język (słownictwo, poprawność, płynność) ocenia się w całym egzaminie, także w rozmowie.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy da się pokonać własną słabość bez pomocy innych ludzi? Uzasadnij.
- Czy pycha jest według Ciebie słabością, czy raczej rodzajem siły?
- Któremu bohaterowi powieści najbardziej współczujesz w jego walce ze sobą i dlaczego?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Uznanie strachu przed zbrodnią za słabość, którą bohater pokonał Jeśli powiesz, że Raskolnikow przezwyciężył słabość, bo w końcu odważył się zabić, przyjmujesz jego własny punkt widzenia. Powieść pokazuje coś odwrotnego: zbrodnia nie dała mu siły, tylko chorobę i samotność. Oddziel to, co bohater uważa za słabość, od tego, co nią naprawdę jest.
- 2 Lista wad zamiast walki Wyliczenie: dumny, samotny, chory, nerwowy to charakterystyka, a nie odpowiedź. Zagadnienie mówi o walce, więc pokaż jej przebieg: chwilę oporu, porażkę, nawrót i przełom.
- 3 Ogłaszanie pełnego zwycięstwa w epilogu Narrator tylko zapowiada odnowę bohatera i jej nie opisuje. Bezpieczniej powiedzieć, że walka zostaje przełamana albo dopiero się zaczyna, niż że Raskolnikow stał się nowym człowiekiem. Komisja może o to dopytać w rozmowie.
- 4 Marmieładow albo Swidrygajłow wspomniani bez celu Druga postać ma coś udowodnić. Obaj widzą swoją słabość i mimo to przegrywają; powiedz, czym ich droga różni się od drogi Raskolnikowa. Bez tego wniosku porównanie tylko zabiera czas.
- 5 Pomyłki w faktach o zbrodni Raskolnikow zabija dwie kobiety: lichwiarkę i jej siostrę Lizawietę. Łupu nawet nie obejrzał, schował go pod kamieniem. Twierdzenie, że zabił jedną osobę albo że żył potem z jej pieniędzy, to błąd rzeczowy, a przy przekręceniu głównego wątku nawet kardynalny.
- 6 Kontekst bez związku ze słabością Wspomnienie dowolnego utworu o zbrodni nie wystarczy. Kontekst ma mówić coś o walce ze sobą: o wolności wyboru, o upadku i powrocie albo o bohaterze, który przegrał z ambicją.
Opracowanie „Zbrodnia i kara” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 37
- Dwie wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (każda ok. 470 słów, około 3–4 minut mówienia): wstęp z tezą, dwa argumenty, kontekst i podsumowanie
- 16 cytatów do tego pytania w banku cytatów, każdy z częścią i rozdziałem oraz krótkim omówieniem
- 8 scen z powieści do tego pytania, z cytatem i komentarzem
- Stanowiska 7 badaczy „Zbrodni i kary” z przypisami do prac naukowych
- 3 konteksty z uzasadnieniem
- Spory badaczy o „Zbrodnię i karę” (6 tematów) i 3 plany wypracowań
- Komplet 5 pytań jawnych do „Zbrodni i kary” w jednym pliku
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 37 („Zbrodnia i kara”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę korzystać z notatek?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
