Jan Chryzostom Pasek
Test sprawdza, czy znasz „Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska na tyle, by ułożyć w czasie jego wojenne przygody i życie na wsi. Musisz pamiętać Danię i Kolding, Połonkę, starcie z Lubomirskim, wydrę dla króla, a także rozpoznać barokowy język szlachcica. Wspomnienia obejmują lata 1656–1688; drukiem wyszły w 1836 r.
Poza listą lektur liceum
Do 2028 r. możesz się na nią powołać w wypracowaniu jako na lekturę obowiązkową — jest na liście z podstawy programowej z 2018 r., którą CKE uwzględnia w latach 2025–2028. Od 2029 r. w wypracowaniu może być już tylko drugim utworem.
Źródło: Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019), s. 40–43; Informator CKE (PP), s. 10–12.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp do wszystkich przedmiotów od 49 zł/mies.
Sprawdzian z „Pamiętników” Paska w wersji szkolnej →

O temacie
„Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska (ur. ok. 1636, zm. 1701 lub 1702) to wspomnienia ułożone rok po roku, obejmujące lata 1656–1688. Autor – szlachcic z województwa rawskiego, żołnierz dywizji Stefana Czarnieckiego, później ziemianin w Krakowskiem – spisał je pod koniec życia, prawdopodobnie w latach 1690–1695.
Tekst zachował się w niepełnym odpisie z XVIII w. i został wydany przez Edwarda Raczyńskiego w 1836 r. Żeby dobrze odpowiadać na pytania, trzeba znać:
Pytania z bazy dla tego tematu
Prawdziwe pytania z bazy — kliknij odpowiedź i sprawdź. Po jednym z każdego dostępnego typu (do 6 zakładek). Tak samo wyglądają pytania w Quizie w aplikacji, gdzie odpowiedzi otwarte ocenia AI.

Jak działa quiz
W tym quizie
Quiz losuje spośród 85 pytań w bazie. Każdy typ pokazujemy tak, jak wygląda w Quizie.
Wybierz jedną z 4 odpowiedzi A/B/C/D.
Odpowiedz pełnym zdaniem. AI ocenia w 30 s z komentarzem CKE.
Wybierz wszystkie poprawne
Zaznacz wszystkie poprawne odpowiedzi. Częściowe punkty za hity, kary za false-positive.
Połącz elementy w pary: termin → definicja, autor → dzieło, wzór → nazwa.
Zakres testu
10 kluczowych umiejętności – każdą przećwiczysz na pytaniach w Quizie.
Zapiski idą rok po roku, od 1656 do 1688; każdy rok zaczyna się formułą w rodzaju „Rok pański 1660” i zwykle informacją, gdzie autor go zaczął. Lata 1656–1666 opisują służbę wojskową, lata 1667–1688 – życie ziemianina po ożenku. Zachowany tekst nie ma początku (zaczyna się od wiersza do konia i wyliczenia bitew ze Szwedami) i urywa się pod rokiem 1688, w trakcie opowieści o sporze sądowym z margrabią. Warto umieć przyporządkować wydarzenie do części: Dania, Połonka i Mątwy to lata wojenne; wydra, zwierzyniec ptaszy, wyprawy ze zbożem do Gdańska i choroba z 1685 r. – ziemiańskie.
W 1658 r. Czarniecki poszedł z sześcioma tysiącami wojska na pomoc królowi duńskiemu przeciw Szwedom. Pasek opisuje szturm na Kolding w Boże Narodzenie, zajęcie wyspy Alsen i przeprawę morską w burzy, a obok tego obyczaje: drewniane trzewiki kobiet, łóżka zasuwane w ścianie, spanie nago, jedzenie gotowane raz na tydzień i podawane na zimno, brak pieców („od nich wielki podatek na króla idzie”), luterańskie kościoły, o których pisze: „Kościoły tam bardzo piękne, które przedtem bywały katolickie”. W czasie modlitwy mężczyźni zasłaniali oczy kapeluszami, a kobiety chowały głowy pod ławki. W 1659 r. córka gospodarza, u którego kwaterował, przysłała mu łaciński list miłosny podpisany „Eleonora in Croes Dyvarne”. Pasek chciał do niej jechać, ale przeszkodzili Szwedzi i rozkaz powrotu, a ksiądz Piekarski ostrzegł go, że zostając, zmieni wyznanie: „żony dobrać, a duszę stracić”.
Po szturmie wojsko odprawia w lesie mszę dziękczynną „na pniaku ściętego dębu”, przy ogniu, bo jest mróz. Pasek, zakrwawiony („ujuszony”), służy do mszy księdzu Piekarskiemu. Czarniecki mówi: „Panie bracie, przynajmniej ręce umyć”. Ksiądz odpowiada: „Nie wadzi to nic, nie brzydzi się Bóg krwią rozlaną dla imienia Swego”. Trzeba pamiętać, kto wypowiada które zdanie, gdzie i kiedy odbywa się msza (Dania, koniec 1658 r., wojna ze Szwedami) oraz to, że narrator nie opatruje sceny komentarzem. Fragment służy do rozmowy o tym, jak w utworze łączą się pobożność i wojna.
Czarniecki wraz z wojskiem litewskim Pawła Sapiehy rozbija pod Połonką armię Iwana Chowańskiego. Pasek opisuje pogoń za uciekającymi; chwyta bogato ubranego jeźdźca, „Rozumiejąc, że sam Chowański”, ale to nie był hetman – ten, „już w ucieczce dwa razy w łeb cięty, uszedł”. Potem następuje bitwa nad rzeką Basią. W tych partiach autor skrupulatnie odnotowuje zdobycz: konie, broń, kosztowny krzyż odebrany chłopcu, któremu darował życie.
Pasek pozostał w wojsku królewskim („cośmy do związku nie poszli”), ale winą za wojnę domową obarcza doradców króla, przede wszystkim prymasa Prażmowskiego, i stronnictwo francuskie. Bitwę pod Mątwami (1666) opisuje jako klęskę doborowych oddziałów królewskich, w tym dawnych żołnierzy Czarnieckiego. Zapisuje też odmowę chana tatarskiego, który nie chciał iść na wojnę, „gdzie brat na brata szable dobywa”. W tym samym roku radzi młodym czytelnikom, by bywali na sejmach.
W 1667 r. Pasek żeni się z wdową z Olszówki, z domu Remiszowską, choć swatano mu Radoszowską i bogatą pannę Śladkowską. Odtąd gospodaruje na dzierżawach w Krakowskiem (Olszówka, Miławczyce, Smogorzów, Skrzypiów), spławia zboże do Gdańska, bywa na sejmikach, sejmach, weselach i pogrzebach, gdzie wygłasza mowy. Pisze też o najazdach, pojedynkach i procesach oraz o chorobie z 1685 r., która przypadła mu „z przepicia”. Po latach stwierdza z goryczą: „To to tak pojąć wdowę z dziećmi i z kłopotami”.
Pod rokiem 1680 Pasek opowiada o oswojonej wydrze, którą wołał przezwiskiem Robak. Na rozkaz łowiła ryby („Robak! trzeba mi ryb dla gości, hul w wodę!”), spała z panem w pościeli i nocą pilnowała łóżka. Król Jan III poprosił o nią przez dworzanina Straszewskiego. Pasek oddał wydrę niechętnie – „jakoby mię ostrym grzebłem po gołej skórze drapał” – i nie przyjął ani pieniędzy, ani koni. Na dworze uwiązano ją za obrączkę, wbrew jego wskazówkom; wyśliznęła się, wyszła na dwór i zginęła od berdysza dragona. Król wołał: „Zabij, kto cnotliwy! Zabij, kto w Boga wierzy!”. Zaraz potem następuje opis „myślistwa” Paska: ptaki łowcze, charty i oswojone zwierzęta chodzące z psami.
Tekst jest polski, z licznymi makaronizmami: pojedyncze zwroty („ex ratione”, „conclusum”, „wracam się ad rem”), sentencje („Homo proponit, Deus disponit”, „Dominus dedit, Dominus abstulit”), całe łacińskie teksty (list Eleonory). Obok łaciny – przysłowia („Baba z woza, kołkom lżej”) i żart, jak w opowieści o Rakoczym, któremu „zachciało mu się polskiego czosnku” („Otóż tobie czosnek!”). Narracja naśladuje żywe opowiadanie: dialogi, dygresje, powroty do tematu („wracam się ad cursum anni”). W tekst wplecione są wiersze i mowy okolicznościowe autora.
Dwa zdania warto znać dosłownie: „opisać statum vitae meae, non statum Reipublicae” (1660) oraz „bo to nie kronika, ale tylko dukt życia mego” (1666). Pasek pisze o tym, w czym sam uczestniczył („o tych tylko piszę okazyjach, w których sam byłem”), i z myślą o potomnych („Kto będzie po mnie sukcesorem tej książki mojej”). Spisuje wspomnienia po wielu latach i przedstawia siebie korzystnie, dlatego utwór jest przede wszystkim świadectwem obyczajów i sposobu myślenia szlachty, a nie ścisłym źródłem historycznym.
Pasek należy do epoki baroku (XVII w.). W „Pamiętnikach” widać postawy łączone z sarmatyzmem: dumę z żołnierskiej służby, przywiązanie do katolicyzmu i obyczaju przodków, ocenianie cudzoziemców miarą polskich zwyczajów, niechęć do dworskich „fakcyj”; pod rokiem 1672 Polska jest nazwana „antemurale Christianitatis”. Samo słowo „Sarmata” w tekście nie pada. Po pierwszym wydaniu (1836) utwór zachwycił romantyków – Adam Mickiewicz mówił o nim w wykładach paryskich – a Henryk Sienkiewicz korzystał z niego przy Trylogii; „Kmicic, pułkownik” występuje u Paska w opisie walk 1660 r.
📖 Do zapamiętania
Postacie, motywy, cytaty i konteksty z „Pamiętników” Paska, o które pytają zadania w quizie.
Na czym potykają się maturzyści
Sprawdź, czy nie wpadasz w te pułapki – przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Pamiętniki Paska zostały wydane za jego życia
Spisane pod koniec XVII w., wyszły drukiem dopiero w 1836 r., w opracowaniu Edwarda Raczyńskiego.
Dlaczego: Za życia Paska nikt ich nie drukował. Do nas dotarła tylko XVIII-wieczna kopia, bez pierwszych kart i urwana pod rokiem 1688.
Pasek pojmał hetmana Chowańskiego
Pod Połonką schwytał innego jeźdźca, którego wziął za wodza. O hetmanie pisze: „Chowański sam, już w ucieczce dwa razy w łeb cięty, uszedł”.
Dlaczego: W tekście pada wyraźnie: „Hetman najwyższy, Chowański, dwa razy cięty, uciekł”.
Wydrę Pasek podarował Janowi Kazimierzowi
Wydrę wyprosił król Jan III Sobieski, w roku 1680. Zwierzę zginęło z ręki dragona, który nie wiedział, że jest oswojone.
Dlaczego: Opowieść należy do ziemiańskiej części utworu. Za Jana Kazimierza Pasek służył w wojsku (lata 1656–1666).
Słowa o krwi rozlanej dla imienia Bożego mówi Pasek albo Czarniecki
Mówi je ksiądz Piekarski. Czarniecki przedtem zwraca uwagę: „Panie bracie, przynajmniej ręce umyć”.
Dlaczego: Scena rozgrywa się w lesie po zdobyciu Koldingu, w Boże Narodzenie 1658 r., podczas wyprawy duńskiej.
Pamiętniki są napisane po łacinie
Są napisane po polsku z licznymi makaronizmami; po łacinie przytoczone są tylko niektóre teksty, np. list Eleonory.
Dlaczego: Łacińskie zwroty stoją wewnątrz polskich zdań: „ex ratione”, „conclusum”, „wracam się ad rem”.
Pasek pisał kronikę wojen Rzeczypospolitej
Pisał o własnym życiu: „opisać statum vitae meae, non statum Reipublicae”.
Dlaczego: O bitwach, w których nie uczestniczył, tylko wspomina. Sam nazywa swoje dzieło słowami: „to nie kronika, ale tylko dukt życia mego”.
Druga część utworu to nadal opowieść o wojnach
Od roku 1667 Pasek opisuje życie ziemianina: gospodarstwo, handel zbożem, sejmiki, uroczystości rodzinne, polowania, spory sądowe.
Dlaczego: Do tej części należą m.in. opowieść o wydrze (1680) i relacja o chorobie z 1685 r.
Strategia
Kolejność kroków przy rozwiązywaniu – w quizie i na maturze.
Te pytania są realnymi pytaniami z bazy dla tematu „Pamiętniki” – tak wyglądają w aplikacji, te same komponenty co w quizie.
Wybierz wszystkie poprawne
Do wyboru:
Jan Chryzostom Pasek — „Pamiętniki” (Rok 1658, msza po zdobyciu zamku w Koldynku) Klęknąłem księdzu Piekarskiemu służyć do mszej; ujuszony, ubieram księdza, aż Wojewoda rzecze: „Panie bracie, przynajmniej ręce umyć”. Odpowie ksiądz: „Nie wadzi to nic, nie brzydzi się Bóg krwią rozlaną [dla] imienia Swego”.
✅ Wymagania
📊 Kryteria oceny (CKE)
📝 Limit: co najmniej 400 słów
To dokładnie te same komponenty co w quizie, pokazane przed udzieleniem odpowiedzi. W aplikacji pytania pojawiają się jedno po drugim, a poprawną odpowiedź z wyjaśnieniem widzisz zaraz po wysłaniu swojej.
Jak zacząć
Po założeniu konta wchodzisz w Quiz i w kreatorze sesji wskazujesz „Pamiętniki”. Cztery kroki:
Po zalogowaniu w górnym menu klikasz Quiz. Trafiasz na ekran konfiguracji sesji.
Wybierasz 📚 Język polski — kreator pokazuje wtedy epoki, lektury i działy z polskiego.
Wskazujesz „Pamiętniki” – od tej chwili losowane są tylko pytania z tego tematu. Możesz też wybrać całą epokę Barok — wtedy quiz losuje z epoki i wszystkich jej lektur. Pominięcie tego kroku = pytania z całego polskiego.
Obok w kreatorze: ⚜️ Barok · 📖 Kazania sejmowe · ⚔️ Potop (Sienkiewicz)
Wybierasz poziom matury (podstawowa / rozszerzona / oba), kategorię pytań (np. testy i quizy, pisanie, praca z tekstem) i liczbę pytań (5–30). Klikasz „Rozpocznij” – quiz dobiera pytania do lekturę „Pamiętniki” adaptacyjnie.
Już rozwiązujesz quiz, ale chcesz tylko pytań z „Pamiętniki”? Otwierasz panel Filtruj nad pytaniem – wybierasz temat, ewentualnie typ i trudność. Kolejne pytanie losuje się już z zawężonej puli. Twój postęp i streak są zachowane – nie zaczynasz od zera.
Najszybsza droga
Załóż konto i uruchom quiz z „Pamiętników” Paska — pierwsze pytanie w minutę.
Znajomość treści utworu, postaci, problematyki i pojęć potrzebnych do interpretacji. O tym, do których lektur można odwołać się w wypracowaniu, decyduje lista wydrukowana w arkuszu egzaminacyjnym.
Zamknięte i otwarte: wybór odpowiedzi, wielokrotny wybór, dopasowanie, luki w tekście, pytania otwarte i tematy wypracowań. Rozkład typów w tym teście widać wyżej na stronie i pochodzi z bazy pytań.
Odpowiedzi otwarte i wypracowania ocenia AI, a po ocenie widzisz komentarz z tym, czego w odpowiedzi zabrakło. W wypracowaniu maturalnym odwołanie do lektury musi być poprawne rzeczowo, dlatego warto znać utwór dokładnie.
Ten test dotyczy wyłącznie „Pamiętników” i po każdej odpowiedzi pokazuje wyjaśnienie. Egzaminacyjny arkusz z polskiego sprawdza znacznie więcej. Według Informatora CKE na poziomie podstawowym wypracowanie daje 35 punktów, test historycznoliteracki 15, a „Język polski w użyciu” 10 – razem 60.
Te działy łączą się z tematem „Pamiętniki” – przećwicz je w Quizie.
85 pytań w bazie, wyjaśnienie po każdej odpowiedzi, ocena AI odpowiedzi otwartych, trudność dopasowana do Ciebie i powtórki tego, co sprawiło Ci kłopot. Pełny dostęp do wszystkich przedmiotów — 49 zł/mies.
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).