Ruch obrotowy i obiegowy Ziemi oraz ich następstwa, wysokość górowania Słońca, czas słoneczny, wyznaczanie współrzędnych geograficznych, fazy Księżyca, zaćmienia i pływy.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.
Sprawdzian z astronomii i ruchów Ziemi z odpowiedziami →

Quiz · Astronomia i ruchy Ziemi
143 pytania z tego działu w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.

Wybierasz dział, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.
Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.
Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.
Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.
Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.
Kilka pytań z bazy z działu „Astronomia i ruchy Ziemi” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Dział łączy rozumienie następstw ruchów Ziemi z obliczeniami. Podstawa programowa (zakres rozszerzony, II) wymaga obliczania wysokości górowania Słońca w dniach równonocy i przesileń, wyznaczania współrzędnych geograficznych na podstawie wysokości górowania i różnicy czasu słonecznego oraz wyjaśniania faz Księżyca, zaćmień i pływów.
Informator CKE zapisuje wzór tak: hgS = 90° − φ + δ, gdzie hgS to wysokość górowania Słońca po południowej stronie nieba, φ — szerokość geograficzna, δ — deklinacja Słońca (0° w dniach równonocy; w przykładowym zadaniu z Informatora 23°26′ w dniu przesilenia letniego). Różnica czasu słonecznego: Ziemia obraca się o 1° w ciągu 4 minut, czyli o 15° w ciągu godziny.
Wysokość górowania Słońca w dniu równonocy trzeba było obliczyć w arkuszach 2023 (zadanie 5.2), 2024 (zadanie 6) i 2026 (zadanie 7.2), a szerokość geograficzną z wysokości górowania — w arkuszu 2025 (zadanie 7.2).
Przed maturą
Zacznij od: Ruch obrotowy Ziemi, Ruch obiegowy Ziemi, Deklinacja Słońca i 9 kolejnych pozycji.
Pełna lista9 umiejętności do odhaczenia, od „Ruch obrotowy Ziemi i jego następstwa” po „Teoria heliocentryczna i badania Wszechświata”.
Lista umiejętności6 pułapek, np. „Latem jest cieplej, bo Ziemia znajduje się wtedy bliżej Słońca”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Typowe błędyNajpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.
Zakres materiału
Lista zgodna z wymaganiami podstawy programowej PR i Informatorem CKE.
Ziemia obraca się wokół własnej osi z zachodu na wschód, a pełny obrót względem gwiazd trwa ok. 23 h 56 min. Wśród następstw ruchu obrotowego wymieniasz następowanie po sobie dnia i nocy, pozorny ruch Słońca i gwiazd ze wschodu na zachód, różnicę czasu słonecznego między południkami, spłaszczenie Ziemi przy biegunach i siłę Coriolisa, która na półkuli północnej odchyla tor poruszających się ciał w prawo, a na południowej w lewo. Tłumaczysz też, dlaczego prędkość liniowa punktów na powierzchni Ziemi maleje od równika ku biegunom (wymaganie II.2, zakres podstawowy).
Ziemia obiega Słońce po orbicie w kształcie elipsy w ciągu ok. 365,25 doby. Oś ziemska jest nachylona do płaszczyzny orbity pod kątem ok. 66°34′ i przez cały rok zachowuje ten sam kierunek w przestrzeni. Dlatego Słońce w ciągu roku góruje w zenicie nad różnymi równoleżnikami między zwrotnikami, zmienia się długość dnia i nocy, a na Ziemi występują pory roku i strefy oświetlenia. Między kołem podbiegunowym a biegunem bywa dzień polarny i noc polarna, a na równiku dzień i noc trwają przez cały rok po ok. 12 godzin (wymaganie II.2, zakres podstawowy).
Ziemia obraca się o 360° w ciągu doby, czyli o 1° w ciągu 4 minut. Na każdym południku jest więc inny czas słoneczny, a im dalej na wschód, tym jest on późniejszy. Przykład: gdy w miejscowości na południku 16°30′E jest 12:00 czasu słonecznego, w miejscowości na południku 23°15′E jest 12:27, bo różnica długości wynosi 6°45′, czyli 27 minut. Podstawa programowa nie wymienia z nazwy czasu strefowego ani linii zmiany daty; to rozwinięcie następstw ruchu obrotowego (wymaganie II.2, zakres podstawowy). Czas strefowy jest wspólny dla całej strefy, a po przekroczeniu linii zmiany daty, biegnącej w przybliżeniu wzdłuż południka 180°, data zmienia się o jedną dobę.
Na półkuli północnej, gdy Słońce góruje po południowej stronie nieba, liczysz wysokość ze wzoru h = 90° − φ + δ. Deklinacja δ wynosi 0° w dniach równonocy, +23°26′ w dniu przesilenia letniego (ok. 22 czerwca) i −23°26′ w dniu przesilenia zimowego (ok. 22 grudnia). Przykład: na szerokości 50°N Słońce góruje w dniu równonocy na wysokości 40°, w dniu przesilenia letniego 63°26′, a w dniu przesilenia zimowego 16°34′. Z porównania wyników wnioskujesz o dopływie energii: im wyżej góruje Słońce, tym więcej energii pada na jednostkę powierzchni (wymaganie II.1, zakres rozszerzony).
Szerokość geograficzną obliczasz z przekształconego wzoru na wysokość górowania: φ = 90° + δ − h. Długość geograficzną wyznaczasz z różnicy czasu słonecznego: 4 minuty to 1°, 4 sekundy to 1′. Przykład: w pewnym punkcie Słońce góruje 1 h 12 min później niż na południku 0°, czyli różnica wynosi 72 minuty, a to 18°. Późniejsze górowanie oznacza położenie na zachód od południka 0°, więc punkt leży na 18°W (wymaganie II.2, zakres rozszerzony).
Księżyc świeci światłem odbitym, a widzimy różną część jego oświetlonej połowy w zależności od położenia względem Ziemi i Słońca. Po nowiu kolejno widać sierp przybywający, I kwadrę, garb przybywający, pełnię, garb ubywający, III kwadrę i sierp ubywający, a potem znów jest nów; pełny cykl faz trwa ok. 29,5 doby. Zaćmienie Słońca może nastąpić tylko podczas nowiu, a zaćmienie Księżyca tylko podczas pełni. Pływy wyjaśniasz przyciąganiem Księżyca i Słońca: największe są w czasie nowiu i pełni, gdy trzy ciała ustawiają się w jednej linii, najmniejsze w czasie kwadr (wymaganie II.3, zakres rozszerzony).
Na podstawie zdjęć, tabel i opisów porównujesz planety skaliste (Merkury, Wenus, Ziemia, Mars), które mają dużą gęstość, z planetami olbrzymami (Jowisz, Saturn, Uran, Neptun), które mają małą gęstość, liczne księżyce i pierścienie. Do Układu Słonecznego należą też planety karłowate (np. Pluton), księżyce planet, planetoidy i komety (wymaganie II.3, zakres podstawowy).
Na mapie nieba lub zdjęciu rozpoznajesz wybrane gwiazdozbiory, np. Wielką Niedźwiedzicę z charakterystycznym Wielkim Wozem, Małą Niedźwiedzicę z Gwiazdą Polarną i Kasjopeję. Gwiazdę Polarną odnajdujesz, przedłużając ok. pięć razy odcinek łączący dwie gwiazdy czworokąta Wielkiego Wozu leżące najdalej od dyszla (wymaganie II.5, zakres podstawowy).
Przedstawiasz teorię Mikołaja Kopernika z dzieła „O obrotach sfer niebieskich”: w centrum układu jest Słońce, a Ziemia obraca się wokół własnej osi i jak inne planety obiega Słońce. Opisujesz, czego dostarczają współczesne metody badań, np. teleskopy kosmiczne, sondy i łaziki, i podajesz osiągnięcia naukowców, w tym Polaków, np. odkrycie przez Aleksandra Wolszczana planet krążących wokół pulsara (wymaganie II.4, zakres rozszerzony).
Typowe błędy
Typowe błędy w zadaniach z tego działu — i jak ich unikać.
Latem jest cieplej, bo Ziemia znajduje się wtedy bliżej Słońca
Pory roku wynikają z nachylenia osi ziemskiej do płaszczyzny orbity i ze stałego kierunku tej osi w ruchu obiegowym
Dlaczego: Od nachylenia osi zależy wysokość górowania Słońca i długość dnia, a więc ilość energii docierającej do powierzchni. Ziemia jest najbliżej Słońca (w peryhelium) na początku stycznia, czyli zimą na półkuli północnej. Odległość nie tłumaczy też tego, że pory roku na obu półkulach są przeciwne.
Wzór h = 90° − φ + δ dał 103°26′, więc Słońce góruje na wysokości 103°26′
Wysokość nad horyzontem nie przekracza 90°. Taki wynik oznacza, że Słońce góruje po północnej stronie nieba na wysokości 180° − 103°26′ = 76°34′
Dlaczego: Wynik dotyczy przykładowej miejscowości na 10°N w dniu przesilenia letniego. Słońce góruje wtedy w zenicie nad Zwrotnikiem Raka, czyli na północ od tej miejscowości. Ten sam wynik daje wzór h = 90° − |φ − δ|: 90° − (23°26′ − 10°) = 76°34′.
Na półkuli południowej w dniu przesilenia letniego (ok. 22 czerwca) też dodaje się 23°26′, więc Słońce góruje tam najwyżej w roku
Ok. 22 czerwca na półkuli południowej jest przesilenie zimowe i Słońce góruje tam najniżej w roku, po północnej stronie nieba
Dlaczego: Słońce góruje wtedy w zenicie nad Zwrotnikiem Raka, czyli na półkuli północnej. Dla miejsc na półkuli południowej odległość kątowa od tego zwrotnika jest wtedy największa w roku, więc wysokość górowania jest najmniejsza.
Miejscowość położona dalej na wschód ma wcześniejszą godzinę czasu słonecznego
Miejscowość położona dalej na wschód ma późniejszą godzinę czasu słonecznego, bo Słońce góruje tam wcześniej
Dlaczego: Ziemia obraca się z zachodu na wschód, więc Słońce przechodzi najpierw nad południkami wschodnimi. Gdy na wschodzie jest już południe słoneczne, na zachodzie jest jeszcze przed południem. Dlatego miejsce, w którym Słońce góruje później niż na południku 0°, leży na zachód od niego.
Zaćmienie Słońca zachodzi przy każdym nowiu, a zaćmienie Księżyca przy każdej pełni
Zaćmienie może zajść tylko w nowiu (Słońca) albo w pełni (Księżyca), ale nie przy każdym z nich
Dlaczego: Płaszczyzna orbity Księżyca jest nachylona do płaszczyzny orbity Ziemi o ok. 5°. W większości nowiów i pełni Księżyc przechodzi nieco powyżej albo poniżej linii łączącej Słońce i Ziemię, więc cień nie pada na Ziemię ani Księżyc.
Płynąc z Azji do Ameryki przez południk 180°, dodaje się do daty jedną dobę
Przekraczając linię zmiany daty z zachodu na wschód (z Azji do Ameryki), cofa się datę o jedną dobę, a z Ameryki do Azji dodaje się dobę
Dlaczego: Po zachodniej stronie linii zmiany daty (np. w Japonii i Nowej Zelandii) data jest o dobę późniejsza niż po wschodniej. Kto płynie na wschód, przechodzi do obszaru z wcześniejszą datą i ten sam dzień przeżywa dwa razy. Linii zmiany daty podstawa programowa nie wymienia z nazwy; to rozwinięcie następstw ruchu obrotowego (II.2).
Do zapamiętania
Jak się uczyć
W zadaniach obliczeniowych zapisuj wzór, podstawienie i wynik w stopniach i minutach. Pamiętaj, że 1° = 60′, więc odejmując, pożyczasz 60 minut kątowych. W zadaniu 6 z Informatora CKE (współrzędne punktu w okolicach Kazimierza Dolnego) zasady oceniania wymagają poprawnego sposobu obliczenia współrzędnych i poprawnych wyników, a w przykładowym rozwiązaniu szerokość liczy się ze wzoru φ = 90° + δ − hgS.
Zanim podstawisz liczby do wzoru na wysokość górowania, ustal półkulę i znak deklinacji w danym dniu. Potem sprawdź wynik: musi mieścić się między 0° a 90°, a na północ od Zwrotnika Raka wynik z dnia przesilenia letniego musi być większy niż z dnia równonocy.
Przy długości geograficznej zamień czas na stopnie (4 min to 1°, 4 s to 1′), a dopiero potem ustal kierunek. W zadaniu 6 z Informatora CKE górowanie następuje o 20 sekund później niż przy kościele w Wierzchoniowie, czyli punkt leży o 0°05′ na zachód, a przykładowe rozwiązanie podaje 21°57′E.
W zadaniach o prędkości liniowej w ruchu obrotowym (zadania 7.1 i 7.2 z Informatora CKE) największą prędkość ma punkt położony najbliżej równika. Wyjaśnienie powinno wskazać, że równoleżniki mają różną długość, a obrót trwa wszędzie tyle samo, więc w tym samym czasie punkty pokonują drogi różnej długości.
Przy fazach Księżyca i pływach (zadania 11.1 i 11.2 z Informatora CKE) narysuj sobie ustawienie Słońca, Ziemi i Księżyca. Gdy trzy ciała są w jednej linii, siły grawitacyjne Księżyca i Słońca sumują się i pływy są największe; w I i III kwadrze te siły znoszą się i pływy są najmniejsze.
Zadanie 8 z Informatora CKE łączy ten dział z atmosferą (wymaganie III.3, zakres rozszerzony): kierunek masy powietrza przechodzącej przez równik trzeba skorygować siłą Coriolisa. Na półkuli południowej odchylasz tor w lewo, po przejściu na północną w prawo.
Typy zadań
Każdy typ wymaga innej strategii rozwiązywania.
FAQ
Pełen dostęp do 143 zadań z tego działu (PR), pracy z mapami, klimatogramami i przekrojami geologicznymi oraz oceny AI z punktacją CKE.
Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).