🌍 GeografiaGeografia fizycznaPR

Astronomia i ruchy Ziemi — zadania maturalne

Ruch obrotowy i obiegowy Ziemi oraz ich następstwa, wysokość górowania Słońca, czas słoneczny, wyznaczanie współrzędnych geograficznych, fazy Księżyca, zaćmienia i pływy.

Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.

Sprawdzian z astronomii i ruchów Ziemi z odpowiedziami →

zadań w dziale
143
zadań w dziale
umiejętności
9
umiejętności
pułapek do unikania
6
pułapek do unikania
Quiz w Matury Online — pytanie z tematu „Astronomia i ruchy Ziemi” (Geografia) po sprawdzeniu odpowiedzi, z wynikiem i wyjaśnieniem

Quiz · Astronomia i ruchy Ziemi

„Astronomia i ruchy Ziemi” w Quizie — jak ćwiczysz

143 pytania z tego działu w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.

Quiz w Matury Online — panel „Filtruj” z zaznaczonym tematem „Astronomia i ruchy Ziemi”, typy zadań i trudność 1–5, pod spodem pytanie z tego tematu
  • Filtrujesz, co chcesz ćwiczyć

    Wybierasz dział, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.

  • Wyjaśnienie po każdej odpowiedzi

    Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.

  • Powtórki pytań, na których się mylisz

    Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.

  • Trudność dobiera się do Ciebie

    Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.

10 typów zadań — Astronomia i ruchy Ziemi

z 19 typów w całym quizie · liczba pytań · filtr „Typ” w quizie
  • Zamknięte (A–D) 35
  • Obliczenia 21
  • Otwarte 17
  • Prawda/Fałsz 16
  • Wykres 14
  • Dopasuj 12
  • Wielokrotny wybór 11
  • Uzupełnij 10
  • Tabela danych 6
  • Luki w tekście 1

Po odpowiedzi — od razu wyjaśnienie

Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.

Wypróbuj bez logowania

Kilka pytań z bazy z działu „Astronomia i ruchy Ziemi” — kliknij odpowiedź i sprawdź.

Ćwicz dział „Astronomia i ruchy Ziemi” w Quizie → darmowe konto: 5 pytań dziennie · bez dziennego limitu od 49 zł/mies.

Dział łączy rozumienie następstw ruchów Ziemi z obliczeniami. Podstawa programowa (zakres rozszerzony, II) wymaga obliczania wysokości górowania Słońca w dniach równonocy i przesileń, wyznaczania współrzędnych geograficznych na podstawie wysokości górowania i różnicy czasu słonecznego oraz wyjaśniania faz Księżyca, zaćmień i pływów.

Informator CKE zapisuje wzór tak: hgS = 90° − φ + δ, gdzie hgS to wysokość górowania Słońca po południowej stronie nieba, φ — szerokość geograficzna, δ — deklinacja Słońca (0° w dniach równonocy; w przykładowym zadaniu z Informatora 23°26′ w dniu przesilenia letniego). Różnica czasu słonecznego: Ziemia obraca się o 1° w ciągu 4 minut, czyli o 15° w ciągu godziny.

Wysokość górowania Słońca w dniu równonocy trzeba było obliczyć w arkuszach 2023 (zadanie 5.2), 2024 (zadanie 6) i 2026 (zadanie 7.2), a szerokość geograficzną z wysokości górowania — w arkuszu 2025 (zadanie 7.2).

Przed maturą

Powtórka z astronomii i ruchów Ziemi krok po kroku

  1. 1

    Odśwież pojęcia

    Zacznij od: Ruch obrotowy Ziemi, Ruch obiegowy Ziemi, Deklinacja Słońca i 9 kolejnych pozycji.

    Pełna lista
  2. 2

    Sprawdź, co umiesz

    9 umiejętności do odhaczenia, od „Ruch obrotowy Ziemi i jego następstwa” po „Teoria heliocentryczna i badania Wszechświata”.

    Lista umiejętności
  3. 3

    Uważaj na typowe błędy

    6 pułapek, np. „Latem jest cieplej, bo Ziemia znajduje się wtedy bliżej Słońca”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.

    Typowe błędy
  4. 4

    Sprawdź się

    Najpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.

Zakres materiału

Umiejętności sprawdzane w tym dziale

Lista zgodna z wymaganiami podstawy programowej PR i Informatorem CKE.

  1. 1

    Ruch obrotowy Ziemi i jego następstwa

    Ziemia obraca się wokół własnej osi z zachodu na wschód, a pełny obrót względem gwiazd trwa ok. 23 h 56 min. Wśród następstw ruchu obrotowego wymieniasz następowanie po sobie dnia i nocy, pozorny ruch Słońca i gwiazd ze wschodu na zachód, różnicę czasu słonecznego między południkami, spłaszczenie Ziemi przy biegunach i siłę Coriolisa, która na półkuli północnej odchyla tor poruszających się ciał w prawo, a na południowej w lewo. Tłumaczysz też, dlaczego prędkość liniowa punktów na powierzchni Ziemi maleje od równika ku biegunom (wymaganie II.2, zakres podstawowy).

  2. 2

    Ruch obiegowy Ziemi, pory roku i strefy oświetlenia

    Ziemia obiega Słońce po orbicie w kształcie elipsy w ciągu ok. 365,25 doby. Oś ziemska jest nachylona do płaszczyzny orbity pod kątem ok. 66°34′ i przez cały rok zachowuje ten sam kierunek w przestrzeni. Dlatego Słońce w ciągu roku góruje w zenicie nad różnymi równoleżnikami między zwrotnikami, zmienia się długość dnia i nocy, a na Ziemi występują pory roku i strefy oświetlenia. Między kołem podbiegunowym a biegunem bywa dzień polarny i noc polarna, a na równiku dzień i noc trwają przez cały rok po ok. 12 godzin (wymaganie II.2, zakres podstawowy).

  3. 3

    Czas słoneczny, czas strefowy i linia zmiany daty

    Ziemia obraca się o 360° w ciągu doby, czyli o 1° w ciągu 4 minut. Na każdym południku jest więc inny czas słoneczny, a im dalej na wschód, tym jest on późniejszy. Przykład: gdy w miejscowości na południku 16°30′E jest 12:00 czasu słonecznego, w miejscowości na południku 23°15′E jest 12:27, bo różnica długości wynosi 6°45′, czyli 27 minut. Podstawa programowa nie wymienia z nazwy czasu strefowego ani linii zmiany daty; to rozwinięcie następstw ruchu obrotowego (wymaganie II.2, zakres podstawowy). Czas strefowy jest wspólny dla całej strefy, a po przekroczeniu linii zmiany daty, biegnącej w przybliżeniu wzdłuż południka 180°, data zmienia się o jedną dobę.

  4. 4

    Wysokość górowania Słońca w dniach równonocy i przesileń

    Na półkuli północnej, gdy Słońce góruje po południowej stronie nieba, liczysz wysokość ze wzoru h = 90° − φ + δ. Deklinacja δ wynosi 0° w dniach równonocy, +23°26′ w dniu przesilenia letniego (ok. 22 czerwca) i −23°26′ w dniu przesilenia zimowego (ok. 22 grudnia). Przykład: na szerokości 50°N Słońce góruje w dniu równonocy na wysokości 40°, w dniu przesilenia letniego 63°26′, a w dniu przesilenia zimowego 16°34′. Z porównania wyników wnioskujesz o dopływie energii: im wyżej góruje Słońce, tym więcej energii pada na jednostkę powierzchni (wymaganie II.1, zakres rozszerzony).

  5. 5

    Wyznaczanie współrzędnych geograficznych

    Szerokość geograficzną obliczasz z przekształconego wzoru na wysokość górowania: φ = 90° + δ − h. Długość geograficzną wyznaczasz z różnicy czasu słonecznego: 4 minuty to 1°, 4 sekundy to 1′. Przykład: w pewnym punkcie Słońce góruje 1 h 12 min później niż na południku 0°, czyli różnica wynosi 72 minuty, a to 18°. Późniejsze górowanie oznacza położenie na zachód od południka 0°, więc punkt leży na 18°W (wymaganie II.2, zakres rozszerzony).

  6. 6

    Fazy Księżyca, zaćmienia i pływy

    Księżyc świeci światłem odbitym, a widzimy różną część jego oświetlonej połowy w zależności od położenia względem Ziemi i Słońca. Po nowiu kolejno widać sierp przybywający, I kwadrę, garb przybywający, pełnię, garb ubywający, III kwadrę i sierp ubywający, a potem znów jest nów; pełny cykl faz trwa ok. 29,5 doby. Zaćmienie Słońca może nastąpić tylko podczas nowiu, a zaćmienie Księżyca tylko podczas pełni. Pływy wyjaśniasz przyciąganiem Księżyca i Słońca: największe są w czasie nowiu i pełni, gdy trzy ciała ustawiają się w jednej linii, najmniejsze w czasie kwadr (wymaganie II.3, zakres rozszerzony).

Pokaż pozostałe 3
  1. 7

    Ciała niebieskie Układu Słonecznego

    Na podstawie zdjęć, tabel i opisów porównujesz planety skaliste (Merkury, Wenus, Ziemia, Mars), które mają dużą gęstość, z planetami olbrzymami (Jowisz, Saturn, Uran, Neptun), które mają małą gęstość, liczne księżyce i pierścienie. Do Układu Słonecznego należą też planety karłowate (np. Pluton), księżyce planet, planetoidy i komety (wymaganie II.3, zakres podstawowy).

  2. 8

    Gwiazdozbiory nieba północnego

    Na mapie nieba lub zdjęciu rozpoznajesz wybrane gwiazdozbiory, np. Wielką Niedźwiedzicę z charakterystycznym Wielkim Wozem, Małą Niedźwiedzicę z Gwiazdą Polarną i Kasjopeję. Gwiazdę Polarną odnajdujesz, przedłużając ok. pięć razy odcinek łączący dwie gwiazdy czworokąta Wielkiego Wozu leżące najdalej od dyszla (wymaganie II.5, zakres podstawowy).

  3. 9

    Teoria heliocentryczna i badania Wszechświata

    Przedstawiasz teorię Mikołaja Kopernika z dzieła „O obrotach sfer niebieskich”: w centrum układu jest Słońce, a Ziemia obraca się wokół własnej osi i jak inne planety obiega Słońce. Opisujesz, czego dostarczają współczesne metody badań, np. teleskopy kosmiczne, sondy i łaziki, i podajesz osiągnięcia naukowców, w tym Polaków, np. odkrycie przez Aleksandra Wolszczana planet krążących wokół pulsara (wymaganie II.4, zakres rozszerzony).

Typowe błędy

Pułapki, w które wpadają maturzyści

Typowe błędy w zadaniach z tego działu — i jak ich unikać.

✗ Błąd

Latem jest cieplej, bo Ziemia znajduje się wtedy bliżej Słońca

✓ Poprawnie

Pory roku wynikają z nachylenia osi ziemskiej do płaszczyzny orbity i ze stałego kierunku tej osi w ruchu obiegowym

Dlaczego: Od nachylenia osi zależy wysokość górowania Słońca i długość dnia, a więc ilość energii docierającej do powierzchni. Ziemia jest najbliżej Słońca (w peryhelium) na początku stycznia, czyli zimą na półkuli północnej. Odległość nie tłumaczy też tego, że pory roku na obu półkulach są przeciwne.

✗ Błąd

Wzór h = 90° − φ + δ dał 103°26′, więc Słońce góruje na wysokości 103°26′

✓ Poprawnie

Wysokość nad horyzontem nie przekracza 90°. Taki wynik oznacza, że Słońce góruje po północnej stronie nieba na wysokości 180° − 103°26′ = 76°34′

Dlaczego: Wynik dotyczy przykładowej miejscowości na 10°N w dniu przesilenia letniego. Słońce góruje wtedy w zenicie nad Zwrotnikiem Raka, czyli na północ od tej miejscowości. Ten sam wynik daje wzór h = 90° − |φ − δ|: 90° − (23°26′ − 10°) = 76°34′.

✗ Błąd

Na półkuli południowej w dniu przesilenia letniego (ok. 22 czerwca) też dodaje się 23°26′, więc Słońce góruje tam najwyżej w roku

✓ Poprawnie

Ok. 22 czerwca na półkuli południowej jest przesilenie zimowe i Słońce góruje tam najniżej w roku, po północnej stronie nieba

Dlaczego: Słońce góruje wtedy w zenicie nad Zwrotnikiem Raka, czyli na półkuli północnej. Dla miejsc na półkuli południowej odległość kątowa od tego zwrotnika jest wtedy największa w roku, więc wysokość górowania jest najmniejsza.

✗ Błąd

Miejscowość położona dalej na wschód ma wcześniejszą godzinę czasu słonecznego

✓ Poprawnie

Miejscowość położona dalej na wschód ma późniejszą godzinę czasu słonecznego, bo Słońce góruje tam wcześniej

Dlaczego: Ziemia obraca się z zachodu na wschód, więc Słońce przechodzi najpierw nad południkami wschodnimi. Gdy na wschodzie jest już południe słoneczne, na zachodzie jest jeszcze przed południem. Dlatego miejsce, w którym Słońce góruje później niż na południku 0°, leży na zachód od niego.

Pokaż pozostałe 2
✗ Błąd

Zaćmienie Słońca zachodzi przy każdym nowiu, a zaćmienie Księżyca przy każdej pełni

✓ Poprawnie

Zaćmienie może zajść tylko w nowiu (Słońca) albo w pełni (Księżyca), ale nie przy każdym z nich

Dlaczego: Płaszczyzna orbity Księżyca jest nachylona do płaszczyzny orbity Ziemi o ok. 5°. W większości nowiów i pełni Księżyc przechodzi nieco powyżej albo poniżej linii łączącej Słońce i Ziemię, więc cień nie pada na Ziemię ani Księżyc.

✗ Błąd

Płynąc z Azji do Ameryki przez południk 180°, dodaje się do daty jedną dobę

✓ Poprawnie

Przekraczając linię zmiany daty z zachodu na wschód (z Azji do Ameryki), cofa się datę o jedną dobę, a z Ameryki do Azji dodaje się dobę

Dlaczego: Po zachodniej stronie linii zmiany daty (np. w Japonii i Nowej Zelandii) data jest o dobę późniejsza niż po wschodniej. Kto płynie na wschód, przechodzi do obszaru z wcześniejszą datą i ten sam dzień przeżywa dwa razy. Linii zmiany daty podstawa programowa nie wymienia z nazwy; to rozwinięcie następstw ruchu obrotowego (II.2).

Do zapamiętania

Definicje i pojęcia do powtórzenia

Ruch obrotowy Ziemi
Obrót Ziemi wokół własnej osi z zachodu na wschód
Pełny obrót względem gwiazd trwa ok. 23 h 56 min (doba gwiazdowa), a doba słoneczna średnio 24 h
Ruch obiegowy Ziemi
Ruch Ziemi wokół Słońca po orbicie w kształcie elipsy, trwający ok. 365,25 doby
Deklinacja Słońca
Kątowa odległość Słońca od równika niebieskiego
Jest równa szerokości geograficznej miejsca, nad którym Słońce w danym dniu góruje w zenicie; w ciągu roku zmienia się od 23°26′S do 23°26′N
Wysokość górowania Słońca
Kąt między płaszczyzną horyzontu a kierunkiem do Słońca w momencie górowania, czyli najwyższego położenia Słońca w ciągu doby
W momencie górowania na danym południku jest 12:00 czasu słonecznego
Równonoc
Dzień, w którym Słońce góruje w zenicie nad równikiem, a dzień i noc trwają po ok. 12 godzin
W zadaniach przyjmuje się umownie 21 marca (równonoc wiosenna) i 23 września (jesienna); astronomicznie w Polsce równonoc wiosenna wypada obecnie 20 marca, a jesienna 22 lub 23 września
Przesilenie
Dzień, w którym Słońce góruje w zenicie nad jednym ze zwrotników
Ok. 22 czerwca nad Zwrotnikiem Raka (przesilenie letnie na półkuli północnej), ok. 22 grudnia nad Zwrotnikiem Koziorożca (przesilenie zimowe na półkuli północnej); to daty umowne — astronomicznie w Polsce przesilenie czerwcowe wypada obecnie 20 lub 21 czerwca, a grudniowe 21 lub 22 grudnia
Dzień polarny i noc polarna
Okres, w którym Słońce przez co najmniej całą dobę nie zachodzi (dzień polarny) albo nie wschodzi (noc polarna)
Występują na obszarach między kołami podbiegunowymi a biegunami
Czas słoneczny
Czas wyznaczony przez położenie Słońca względem południka miejscowego; jest jednakowy na całym południku
Różnica 1° długości geograficznej to 4 minuty różnicy czasu
Czas strefowy
Czas słoneczny południka środkowego strefy czasowej, obowiązujący w całej strefie
Polska leży w strefie czasu środkowoeuropejskiego (południk 15°E, UTC+1); latem obowiązuje czas letni (UTC+2)
Linia zmiany daty
Umowna linia przebiegająca w przybliżeniu wzdłuż południka 180°; po jej przekroczeniu data zmienia się o jedną dobę
Siła Coriolisa
Pozorna siła wynikająca z ruchu obrotowego Ziemi, odchylająca tor poruszających się ciał na półkuli północnej w prawo, a na południowej w lewo
Na równiku nie działa
Pływy
Okresowe podnoszenie się i opadanie poziomu wody w morzach i oceanach wywołane przyciąganiem Księżyca i Słońca

Jak się uczyć

Jak skutecznie uczyć się tego działu

  1. 1

    W zadaniach obliczeniowych zapisuj wzór, podstawienie i wynik w stopniach i minutach. Pamiętaj, że 1° = 60′, więc odejmując, pożyczasz 60 minut kątowych. W zadaniu 6 z Informatora CKE (współrzędne punktu w okolicach Kazimierza Dolnego) zasady oceniania wymagają poprawnego sposobu obliczenia współrzędnych i poprawnych wyników, a w przykładowym rozwiązaniu szerokość liczy się ze wzoru φ = 90° + δ − hgS.

  2. 2

    Zanim podstawisz liczby do wzoru na wysokość górowania, ustal półkulę i znak deklinacji w danym dniu. Potem sprawdź wynik: musi mieścić się między 0° a 90°, a na północ od Zwrotnika Raka wynik z dnia przesilenia letniego musi być większy niż z dnia równonocy.

  3. 3

    Przy długości geograficznej zamień czas na stopnie (4 min to 1°, 4 s to 1′), a dopiero potem ustal kierunek. W zadaniu 6 z Informatora CKE górowanie następuje o 20 sekund później niż przy kościele w Wierzchoniowie, czyli punkt leży o 0°05′ na zachód, a przykładowe rozwiązanie podaje 21°57′E.

  4. 4

    W zadaniach o prędkości liniowej w ruchu obrotowym (zadania 7.1 i 7.2 z Informatora CKE) największą prędkość ma punkt położony najbliżej równika. Wyjaśnienie powinno wskazać, że równoleżniki mają różną długość, a obrót trwa wszędzie tyle samo, więc w tym samym czasie punkty pokonują drogi różnej długości.

  5. 5

    Przy fazach Księżyca i pływach (zadania 11.1 i 11.2 z Informatora CKE) narysuj sobie ustawienie Słońca, Ziemi i Księżyca. Gdy trzy ciała są w jednej linii, siły grawitacyjne Księżyca i Słońca sumują się i pływy są największe; w I i III kwadrze te siły znoszą się i pływy są najmniejsze.

  6. 6

    Zadanie 8 z Informatora CKE łączy ten dział z atmosferą (wymaganie III.3, zakres rozszerzony): kierunek masy powietrza przechodzącej przez równik trzeba skorygować siłą Coriolisa. Na półkuli południowej odchylasz tor w lewo, po przejściu na północną w prawo.

Typy zadań

Typy zadań w tym dziale

Każdy typ wymaga innej strategii rozwiązywania.

FAQ

FAQ — Astronomia i ruchy Ziemi

Ile punktów na maturze z geografii dają zadania z astronomii i ruchów Ziemi?
CKE nie podaje podziału punktów na działy. Informator CKE opisuje cały arkusz: egzamin trwa 180 minut, w arkuszu jest od 25 do 35 zadań, w tym wiązek, a za wszystkie zadania można uzyskać 60 punktów. Wiązka może zawierać od dwóch do czterech zadań występujących we wspólnym kontekście.
Jak obliczyć wysokość górowania Słońca na półkuli południowej?
Najprościej wzorem h = 90° − |φ − δ|, w którym szerokości i deklinacje południowe zapisujesz ze znakiem minus. Przykład dla miejscowości na 34°S: w dniu równonocy h = 90° − 34° = 56°, ok. 22 grudnia (δ = 23°26′S) h = 90° − (34° − 23°26′) = 79°26′, a ok. 22 czerwca (δ = 23°26′N) h = 90° − (34° + 23°26′) = 32°34′. Na tej szerokości Słońce góruje zawsze po północnej stronie nieba.
Czy na maturze trzeba umieć przeliczać czas strefowy?
Podstawa programowa nie wymienia czasu strefowego ani linii zmiany daty z nazwy. Wymaga charakteryzowania następstw ruchów Ziemi (wymaganie II.2, zakres podstawowy) i obliczeń różnicy czasu słonecznego przy wyznaczaniu współrzędnych (wymaganie II.2, zakres rozszerzony). Przeliczanie stref opiera się na tej samej zasadzie: 1° długości to 4 minuty, a strefa obejmuje obszar o wspólnym czasie. Przykład: zimą Warszawa ma czas UTC+1, a Nowy Jork UTC−5, więc gdy w Warszawie jest 14:00, w Nowym Jorku jest 8:00.
Jaką wartość deklinacji przyjmować w dniach przesileń: 23°26′ czy 23°27′?
Tę, którą podaje treść zadania. W zadaniu 6 z Informatora CKE polecenie brzmi: przyjmij wartość deklinacji Słońca 23°26′. W starszych podręcznikach spotyka się 23°27′, bo kąt nachylenia osi ziemskiej powoli się zmienia. Daty przesileń i równonocy podaje się umownie (21 marca, 22 czerwca, 23 września, 22 grudnia — tak też w arkuszach CKE); astronomicznie wypadają one w różnych latach o dzień–dwa wcześniej, np. równonoc wiosenna obecnie 20 marca, a przesilenie letnie 20 lub 21 czerwca.
Jak zrobić powtórkę z astronomii i ruchów Ziemi przed maturą?
Sprawdza się taka kolejność. 1) W zadaniach obliczeniowych zapisuj wzór, podstawienie i wynik w stopniach i minutach. 2) Zanim podstawisz liczby do wzoru na wysokość górowania, ustal półkulę i znak deklinacji w danym dniu. 3) Przy długości geograficznej zamień czas na stopnie (4 min to 1°, 4 s to 1′), a dopiero potem ustal kierunek. Na koniec sprawdź się w quizie z astronomii i ruchów Ziemi, a potem w pełnym sprawdzianie.

Powiązane działy

Naturalne kontynuacje tematu

← Wszystkie działy

Zacznij rozwiązywać zadania z astronomii i ruchów Ziemi

Pełen dostęp do 143 zadań z tego działu (PR), pracy z mapami, klimatogramami i przekrojami geologicznymi oraz oceny AI z punktacją CKE.

Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu