Mapa szczegółowa wybranego regionu Polski, skala i odległości, czas przejścia trasy, współrzędne geograficzne, azymut, metody kartograficzne, GIS, metody badań geograficznych.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.
Sprawdzian z kartografii i GIS z odpowiedziami →

Quiz · Mapy, GIS i metody badań
140 pytań z tego działu w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.

Wybierasz dział, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.
Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.
Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.
Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.
Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.
Kilka pytań z bazy z działu „Mapy, GIS i metody badań” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Pierwszy obszar tematyczny arkusza to według Informatora CKE interpretacja i przetwarzanie informacji o wybranym regionie Polski z wykorzystaniem map i innych materiałów źródłowych. Do arkusza dołączona jest barwna mapa szczegółowa.
Trzeba umieć ją czytać, przeliczać odległości według skali, odczytywać wysokości i współrzędne geograficzne, mierzyć azymut oraz interpretować mapy tematyczne i materiały wykonane narzędziami GIS.
W arkuszach CKE było obliczanie długości trasy i czasu przejścia (2023, zadanie 1.2), obliczanie czasu przejścia trasy o podanej długości (2024, zadanie 1.2), długości odcinka w innej skali (2025, zadanie 2) i zadania z azymutem (2025 i 2026, zadanie 1). Zasady liczenia czasu przejścia, w tym wpływ różnicy wysokości, podaje treść zadania.
Zakres rozszerzony podstawy programowej obejmuje też metody badań: ankietę, wywiad oraz metody ilościowe i jakościowe.
Przed maturą
Zacznij od: Skala mapy, Poziomica (izohipsa), Wysokość bezwzględna i względna i 9 kolejnych pozycji.
Pełna lista10 umiejętności do odhaczenia, od „Skala mapy i odległość w terenie” po „Metody badań: ilościowe, jakościowe, ankieta i wywiad”.
Lista umiejętności6 pułapek, np. „Skala 1 : 1 000 000 jest większa niż 1 : 50 000, bo ma większą liczbę w mianowniku”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Typowe błędyNajpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.
Zakres materiału
Lista zgodna z wymaganiami podstawy programowej PR i Informatorem CKE.
Rozróżniasz skalę liczbową (1 : 50 000), mianowaną (1 cm – 500 m) i liniową (podziałka). Skala liczbowa mówi, ile razy odległość w terenie jest większa od odległości na mapie, więc mianownik podaje centymetry w terenie przypadające na 1 cm mapy. Żeby otrzymać skalę mianowaną, skracasz zera: 50 000 cm to 500 m, czyli 0,5 km. Odległość w terenie obliczasz, mnożąc odległość zmierzoną na mapie przez mianownik skali. Przykład: na mapie w skali 1 : 50 000 odcinek drogi ma 7,4 cm, więc w terenie ma 7,4 · 50 000 = 370 000 cm, czyli 3,7 km. Wiesz też, że mapa w większej skali (o mniejszym mianowniku) pokazuje mniejszy obszar, ale dokładniej (wymaganie I.3, zakres podstawowy).
Skalę obliczasz, dzieląc odległość w terenie przez odległość na mapie, po sprowadzeniu obu do tych samych jednostek. Przykład: dwie miejscowości dzieli w terenie 12 km, a na mapie 4,8 cm; 12 km to 1 200 000 cm, a 1 200 000 : 4,8 = 250 000, więc skala wynosi 1 : 250 000. Przy zmianie skali długość odcinka na mapie zmienia się odwrotnie niż mianownik: gdy mianownik maleje pięć razy, odcinek rośnie pięć razy. Odcinek o długości 3 cm na mapie 1 : 50 000 (1500 m w terenie) na planie 1 : 10 000 ma 15 cm. Powierzchnię przeliczasz przez kwadrat skali. Przykład: w skali 1 : 25 000 1 cm odpowiada 250 m, więc 1 cm² odpowiada 250 m · 250 m = 62 500 m²; obszar o powierzchni 6 cm² na mapie ma w terenie 375 000 m², czyli 37,5 ha (wymaganie I.3, zakres podstawowy).
Rzeźbę terenu odczytujesz z poziomic. Wysokość punktu leżącego między poziomicami szacujesz z jego położenia między nimi, a wysokości szczytów odczytujesz z punktów wysokościowych. Rozróżniasz wysokość bezwzględną (nad poziomem morza) i względną (nad innym punktem, np. dnem doliny). Gdy poziomice leżą gęsto, stok jest stromy, a gdy daleko od siebie, stok jest łagodny. Po układzie poziomic rozpoznajesz wierzchołki, grzbiety, doliny, przełęcze i kotliny. Spadek obliczasz jako różnicę wysokości podzieloną przez odległość. Przykład: odcinek rzeki ma na mapie 1 : 50 000 długość 4 cm, czyli 2000 m, a jego początek i koniec dzieli 30 m wysokości; spadek wynosi 30 m : 2000 m = 0,015, czyli 15‰ (15 m na 1 km). Odczytywanie rzeźby z mapy należy do wymagania I.3 z zakresu podstawowego, a obliczenie spadku do wymagania ogólnego II.8 (obliczenia z zakresu geografii fizycznej).
Profil wzdłuż wskazanej linii wykonujesz tak: przykładasz pasek papieru do linii na mapie, zaznaczasz miejsca przecięcia z poziomicami i ich wysokości, przenosisz je na układ, w którym oś pozioma ma skalę mapy, a oś pionowa skalę wysokości, i łączysz punkty linią. Skalę pionową dobiera się większą niż poziomą, bo inaczej różnice wysokości byłyby niewidoczne. Iloraz mianowników to przewyższenie. Przykład: skala pozioma 1 : 50 000 i pionowa 1 : 2000 (1 cm – 20 m) dają przewyższenie 50 000 : 2000 = 25 razy. Z gotowego profilu odczytujesz najwyższy i najniższy punkt, deniwelację, strome i łagodne odcinki oraz formy terenu na trasie. Czytanie map i profili to wymaganie I.3 z zakresu podstawowego (Informator wymienia profile i przekroje wśród materiałów źródłowych w arkuszu), a obliczanie przewyższenia mieści się w wymaganiu ogólnym II.8.
Szerokość geograficzną odczytujesz z ramki mapy lub siatki równoleżników (N albo S, od 0° do 90°), długość z siatki południków (E albo W, od 0° do 180°). Na mapie szczegółowej o dokładności odczytu decyduje podziałka ramki. Odbiornik GPS i aplikacje mapowe podają często współrzędne w stopniach dziesiętnych, które przeliczasz na minuty i sekundy, mnożąc część ułamkową przez 60. Przykład: 51,32° to 51° i 0,32 · 60′ = 19,2′, a 0,2′ to 0,2 · 60″ = 12″, więc 51°19′12″ (wymagania I.7 i I.3, zakres podstawowy).
Azymut mierzysz od kierunku północnego zgodnie z ruchem wskazówek zegara, od 0° do 360°: wschód to 90°, południe 180°, zachód 270°, a kierunek SW 225°. Azymut powrotny różni się od azymutu drogi tam o 180°: gdy z punktu A do B idziesz na azymut 65°, z B do A wracasz na azymut 245°. W terenie orientujesz mapę, czyli obracasz ją tak, by jej północna ramka wskazywała północ, za pomocą busoli albo charakterystycznych obiektów widocznych w terenie i na mapie. Rozróżniasz azymut geograficzny, liczony od północy geograficznej, i azymut magnetyczny, liczony od kierunku wskazywanego przez igłę busoli. Pomiar azymutu na mapie to czytanie i interpretowanie mapy (wymaganie I.3, zakres podstawowy), a posługiwanie się mapą w terenie, w tym orientowanie jej busolą, to wymaganie I.6 z zakresu rozszerzonego.
Rozpoznajesz metody na mapach tematycznych i wiesz, do jakich danych służą. Metoda sygnaturowa pokazuje obiekty punktowe, liniowe lub powierzchniowe znakami umownymi. Metoda kropkowa przedstawia rozmieszczenie zjawiska, gdy jedna kropka oznacza określoną liczbę jednostek. Metoda izolinii służy zjawiskom ciągłym (wysokość terenu, temperatura, opady). Kartogram przedstawia wskaźniki względne w jednostkach podziału barwą o różnym natężeniu, a kartodiagram wartości bezwzględne diagramami w tych jednostkach. Metoda zasięgów wyznacza obszar występowania zjawiska, metoda powierzchniowa wyróżnia barwą obszary o różnej jakości (np. typy gleb), a metoda kierunkowa strzałkami pokazuje przemieszczanie się (prądy morskie, migracje). Podajesz przykłady zastosowania map ogólnogeograficznych, topograficznych i tematycznych (wymaganie I.2, zakres podstawowy). W zakresie rozszerzonym stosujesz wybrane metody kartograficzne do prezentacji cech ilościowych i jakościowych środowiska geograficznego i analizujesz je z użyciem narzędzi GIS (wymaganie I.3, zakres rozszerzony).
Porównujesz źródła: mapę topograficzną, mapy tematyczne, zdjęcia lotnicze i satelitarne, ortofotomapę, relief wykonany z lotniczego skanowania laserowego, dane statystyczne i wyniki obserwacji w terenie. Dla każdego wskazujesz, co z niego odczytasz i do czego się nada. Zdjęcie satelitarne w barwach naturalnych pokazuje aktualną zabudowę, roślinność i drogi, więc pozwala uaktualnić mapę. Relief pokazuje samą powierzchnię terenu bez budynków i drzew, więc dobrze widać na nim skarpy, wąwozy i terasy. Mapa topograficzna zawiera nazwy, wysokości i siatkę współrzędnych, których na zdjęciu nie ma. Oceniasz też aktualność źródła i to, czy jego skala lub rozdzielczość wystarcza do danego celu (wymaganie I.1, zakres podstawowy).
W GIS dane są zapisane w warstwach (np. rzeźba, wody, gleby, zabudowa, drogi), które można nakładać na siebie i analizować razem. Rozróżniasz dane wektorowe (punkty, linie, wieloboki z przypisanymi atrybutami) i rastrowe (siatka komórek z wartościami, np. zdjęcie satelitarne albo numeryczny model terenu). Podajesz przykłady analiz: wyznaczenie strefy w określonej odległości od rzeki lub drogi (bufor), wybór miejsca pod inwestycję przez nałożenie kilku warunków, mapa nachyleń stoków obliczona z numerycznego modelu terenu, zasięg zalewu przy danym poziomie wody, porównanie zdjęć z różnych lat, by wykryć zmiany zabudowy lub lesistości. Z polskich serwisów znasz Geoportal (www.geoportal.gov.pl) z ortofotomapą i danymi wysokościowymi (wymaganie I.8, zakres podstawowy).
Metody ilościowe dają wyniki liczbowe, które można zsumować, uśrednić i przedstawić na wykresie: pomiary w terenie, liczenie ruchu pojazdów, dane statystyczne, ankieta z pytaniami zamkniętymi. Metody jakościowe pozwalają poznać opinie, motywy i doświadczenia ludzi: wywiad swobodny, obserwacja opisowa, analiza dokumentów. Podział nie jest sztywny: ta sama metoda, np. ankieta z pytaniami otwartymi, może dawać dane obu rodzajów. Kwestionariusz ankiety układasz tak, by pytania były krótkie, jednoznaczne i nie sugerowały odpowiedzi, a odpowiedzi w pytaniu zamkniętym wykluczały się i wyczerpywały możliwości. Metryczka (wiek, płeć, miejsce zamieszkania) pozwala porównać grupy respondentów. Wywiad przygotowujesz w postaci listy pytań, a odpowiedzi zapisujesz albo nagrywasz za zgodą rozmówcy. Wyniki opracowujesz w tabelach i na wykresach i formułujesz wnioski, pamiętając, że dotyczą tylko zbadanej grupy (wymagania I.1 i I.2, zakres rozszerzony).
Typowe błędy
Typowe błędy w zadaniach z tego działu — i jak ich unikać.
Skala 1 : 1 000 000 jest większa niż 1 : 50 000, bo ma większą liczbę w mianowniku
Większa jest skala 1 : 50 000, bo ma mniejszy mianownik
Dlaczego: Skala to ułamek: 1/50 000 jest większe niż 1/1 000 000. Mapa w większej skali pokazuje teren mniej pomniejszony, więc mieści mniejszy obszar, ale więcej szczegółów. Mapy wielkoskalowe to plany i mapy topograficzne, a małoskalowe to mapy przeglądowe kontynentów i świata.
Żeby obliczyć powierzchnię w terenie, mnoży się powierzchnię z mapy przez mianownik skali
Powierzchnię z mapy mnoży się przez kwadrat mianownika skali, najlepiej po zamianie 1 cm² na odpowiadającą mu powierzchnię w terenie
Dlaczego: Skala dotyczy długości, a powierzchnia to iloczyn dwóch długości, z których każda jest pomniejszona tyle samo razy. Dlatego mapa w skali dwa razy mniejszej pokazuje ten sam obszar na powierzchni cztery razy mniejszej.
Jeden stopień długości geograficznej to wszędzie ok. 111 km, tak samo jak jeden stopień szerokości
Długość łuku 1° długości geograficznej maleje od ok. 111 km na równiku do zera na biegunie
Dlaczego: Stopnie długości odmierza się wzdłuż równoleżników, a te są coraz krótsze w stronę biegunów. Na równoleżniku 60° jest on o połowę krótszy niż równik, więc 1° długości ma tam ok. 56 km. Południki mają tę samą długość, dlatego 1° szerokości wszędzie odpowiada ok. 111 km.
Na mapie świata w odwzorowaniu Mercatora można porównywać powierzchnie, np. Grenlandii i Afryki
Odwzorowanie Mercatora jest wiernokątne, a powierzchnie powiększa tym bardziej, im dalej od równika
Dlaczego: Południki są w nim równoległymi prostymi, więc obszary w wysokich szerokościach zostają rozciągnięte w kierunku wschód–zachód i, żeby zachować kąty, także północ–południe. Grenlandia wygląda na niej podobnie jak Afryka, choć w rzeczywistości jest kilkanaście razy mniejsza. Do porównywania powierzchni służą odwzorowania wiernopowierzchniowe.
Liczbę ludności województw najlepiej pokazać kartogramem
Wartości bezwzględne, takie jak liczba ludności, pokazuje się kartodiagramem; kartogram służy wskaźnikom względnym, np. gęstości zaludnienia
Dlaczego: Na kartogramie barwa pokrywa całą jednostkę, więc oko ocenia ilość także po wielkości obszaru. Duże województwo o tej samej liczbie ludności co małe wyglądałoby na mapie tak samo, choć ludność jest w nim rzadziej rozmieszczona. Wskaźnik w przeliczeniu na km² lub na mieszkańca usuwa wpływ wielkości jednostki.
Gdzie poziomice leżą blisko siebie, teren jest płaski, bo wysokość prawie się nie zmienia
Gęsto położone poziomice oznaczają stromy stok, a rzadko położone stok łagodny
Dlaczego: Sąsiednie poziomice dzieli zawsze ta sama różnica wysokości (cięcie poziomicowe). Jeśli na krótkim odcinku mapy mieści się wiele poziomic, teren wznosi się lub opada o wiele metrów na niewielkiej odległości, czyli nachylenie jest duże.
Do zapamiętania
Jak się uczyć
W zadaniach ze skalą zapisuj obliczenia z jednostkami i zamieniaj mianownik na metry lub kilometry przed mnożeniem. W zadaniu 1.1 z Informatora CKE (za 1 punkt) trzeba zmierzyć odcinek na reliefie i obliczyć jego skalę: ten sam odcinek ma 9,5 cm na mapie szczegółowej w skali 1 : 50 000 i 14 cm na reliefie, więc mianownik skali reliefu to 9,5 · 50 000 : 14, czyli ok. 34 000. Punkt przyznaje się za poprawny pomiar, obliczenia i skalę wynikającą z obliczeń, a uznawane wyniki mieszczą się w granicach dopuszczalnego błędu pomiaru.
Przy czasie przejścia najpierw oblicz długość trasy w terenie, potem czas jako długość podzieloną przez prędkość, a na końcu doliczaj to, co każe treść zadania, np. czas za pokonaną różnicę wysokości. Ułamek godziny zamieniaj na minuty, mnożąc przez 60. Przykład z zasadami przyjętymi na potrzeby obliczenia: trasa 6 km, prędkość 4 km/h, podejście 200 m i 10 minut za każde 100 m podejścia; 6 : 4 = 1,5 h, czyli 90 min, do tego 20 min, razem 1 h 50 min.
Azymut na mapie mierz od kierunku północy wyznaczonego przez południk albo pionową linię siatki, a kąt odkładaj zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Wynik sprawdź ćwiartką: obiekt na NE ma azymut od 0° do 90°, na SE od 90° do 180°, na SW od 180° do 270°, na NW od 270° do 360°. Pomyłka o 180° oznacza zwykle, że zmierzono azymut z drugiego punktu.
Gdy zadanie pokazuje relief, zdjęcie satelitarne albo ortofotomapę obok mapy szczegółowej, ustal, co widać tylko na jednym z tych materiałów. W zadaniu 1.2 z Informatora CKE trzeba przedstawić przydatność reliefu i zdjęcia satelitarnego w planowaniu zagospodarowania przestrzennego. Przykładowe rozwiązania wskazują, że relief uwidacznia zasięg form terenu i miejsca podatne na powodzie, a zdjęcie satelitarne pozwala uaktualnić na mapach zasięg zabudowy i roślinności.
Na mapie tematycznej zacznij od legendy i ustal, czy dane są bezwzględne, czy względne. Kartodiagram porównujesz wielkością znaków, kartogram natężeniem barwy w jednostkach, a mapę izolinii czytasz jak mapę poziomicową: wartość między dwiema izoliniami leży pomiędzy ich wartościami.
Typy zadań
Każdy typ wymaga innej strategii rozwiązywania.
FAQ
Naturalne kontynuacje tematu
Pełen dostęp do 140 zadań z tego działu (PR), pracy z mapami, klimatogramami i przekrojami geologicznymi oraz oceny AI z punktacją CKE.
Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).