Budowa wnętrza Ziemi i tektonika płyt, ruchy górotwórcze, wulkanizm, plutonizm, trzęsienia ziemi, minerały i skały, dzieje Ziemi i przekroje geologiczne, wietrzenie, kras, ruchy masowe, rzeźbotwórcza działalność rzek, wiatru, lodowców i morza.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.
Sprawdzian z litosfery i geologii z odpowiedziami →

Quiz · Litosfera i geologia
148 pytań z tego działu w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.

Wybierasz dział, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.
Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.
Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.
Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.
Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.
Kilka pytań z bazy z działu „Litosfera i geologia” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Dział obejmuje wymagania z zakresu podstawowego (V. Litosfera) i rozszerzonego (V. Dynamika procesów geologicznych i geomorfologicznych). Procesy wewnętrzne: związek budowy wnętrza Ziemi z ruchem płyt litosfery, ruchy górotwórcze, wulkanizm, plutonizm, trzęsienia ziemi.
Procesy zewnętrzne: wietrzenie fizyczne i chemiczne, krasowienie, grawitacyjne ruchy masowe oraz erozja, transport i akumulacja w wykonaniu rzek, wiatru, lodowców górskich, lądolodu i morza.
Do tego minerały skałotwórcze, geneza skał magmowych, osadowych i przeobrażonych, wiek względny i bezwzględny skał, najważniejsze wydarzenia w dziejach Ziemi oraz odtwarzanie ich z przekroju geologicznego i odkrywki. W Informatorze CKE jest wiązka zadań o strefie Benioffa (subdukcja, trzęsienia ziemi, wulkanizm).
Przed maturą
10 umiejętności do odhaczenia, od „Budowa wnętrza Ziemi a ruch płyt litosfery” po „Struktury tektoniczne i rozmieszczenie zjawisk geologicznych”.
Lista umiejętności6 pułapek, np. „Płyty litosfery pływają po ciekłej magmie, którą wypełniony jest płaszcz Ziemi”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Typowe błędyNajpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.
Zakres materiału
Lista zgodna z wymaganiami podstawy programowej PR i Informatorem CKE.
Dzielisz wnętrze Ziemi na skorupę ziemską, płaszcz i jądro. Jądro zewnętrzne jest ciekłe, a jądro wewnętrzne stałe. Litosfera to skorupa razem z najwyższą, sztywną częścią płaszcza górnego. Leży na astenosferze, w której skały są plastyczne, i jest podzielona na płyty. Płyty przemieszczają się dzięki prądom konwekcyjnym w płaszczu, a na ich granicach skupiają się procesy endogeniczne. Na granicach rozbieżnych (grzbiety śródoceaniczne, ryfty kontynentalne, np. Wielki Rów Wschodnioafrykański) powstaje nowa skorupa. Na granicach zbieżnych płyta oceaniczna, gęstsza od kontynentalnej, wsuwa się pod inną płytę albo zderzają się dwie płyty kontynentalne. Na granicach przesuwczych płyty mijają się bokiem, jak wzdłuż uskoku San Andreas (wymaganie V.1, zakres podstawowy).
W strefach zbieżności płyt warstwy skalne są ściskane i fałdowane, a w wyniku ruchów górotwórczych powstają góry fałdowe, np. Andy przy subdukcji, Himalaje przy zderzeniu dwóch kontynentów. Sztywne skały pękają i tworzą uskoki, zręby i rowy tektoniczne. Wulkanizm to wydobywanie się magmy na powierzchnię w postaci lawy, gazów i materiału piroklastycznego. Wulkan tarczowy (np. na Hawajach) zbudowany jest z zastygłej rzadkiej lawy bazaltowej i ma łagodne stoki, a stożek warstwowy (np. Fudżi) tworzą na przemian warstwy lawy i piroklastyków. Plutonizm to wciskanie się magmy w skorupę i jej krzepnięcie pod powierzchnią, w postaci batolitów, lakolitów i żył. Trzęsienie ziemi powstaje, gdy naprężenia w skałach gwałtownie się rozładowują, a energia rozchodzi się falami sejsmicznymi od ogniska (hipocentrum) (wymaganie V.2, zakres podstawowy).
Każdy czynnik zewnętrzny niszczy (erozja), przenosi (transport) i osadza materiał skalny (akumulacja). Rzeka w górnym biegu pogłębia koryto erozją wgłębną i tworzy dolinę o przekroju litery V, niżej podcina brzegi erozją boczną i meandruje, a odcięty meander staje się starorzeczem; u ujścia może powstać delta. Wiatr wywiewa drobny materiał (deflacja), szlifuje skały niesionym piaskiem (korazja) i usypuje wydmy. Lodowiec górski żłobi cyrki i doliny o przekroju litery U i pozostawia moreny. Lądolód zostawia moreny, a wody z jego topnienia usypują sandry. Morze niszczy brzeg abrazją, tworząc klif, i usypuje plaże i mierzeje. Wietrzenie rozkłada skały na miejscu i przygotowuje materiał do transportu (wymaganie V.3, zakres podstawowy).
Rozpoznajesz popularne skały po barwie, wielkości kryształów lub ziaren, warstwowaniu i reakcji z rozcieńczonym kwasem solnym, w którym wapień i marmur się burzą. Łączysz skałę z jej wykorzystaniem: granit i bazalt służą jako kamień budowlany i drogowy, wapień do produkcji cementu i wapna, piasek kwarcowy do wyrobu szkła, glina i ił do produkcji cegieł i ceramiki, marmur jako kamień dekoracyjny i rzeźbiarski, gips w budownictwie, sól kamienna w przemyśle chemicznym i spożywczym, a węgiel kamienny i brunatny w energetyce (wymaganie V.4, zakres podstawowy).
Wymieniasz główne minerały skałotwórcze: kwarc, skalenie, miki, kalcyt, oliwin, pirokseny i amfibole. Skały dzielisz według genezy. Skały magmowe głębinowe (granit, gabro) krzepną powoli w głębi skorupy i mają duże kryształy, a wylewne (bazalt, ryolit) krzepną szybko na powierzchni i mają kryształy drobne. Skały osadowe dzielisz na okruchowe (żwir, zlepieniec, piaskowiec, ił, less, glina lodowcowa), chemiczne (sól kamienna, gips) i organogeniczne (wapień organogeniczny, kreda pisząca, węgle). Skały przeobrażone powstają z innych skał pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia, np. marmur z wapienia, kwarcyt z piaskowca kwarcowego, gnejs np. z granitu (wymaganie V.3, zakres rozszerzony).
Wiek względny ustalasz z zasady superpozycji (w niezaburzonym układzie warstwa niżej jest starsza), z zasady przecinania (uskok, żyła czy intruzja są młodsze od skał, które przecinają) i ze skamieniałości przewodnich. Wiek bezwzględny podają metody izotopowe, oparte na stałym tempie rozpadu pierwiastków promieniotwórczych, a dla młodych osadów także liczenie rocznych warstewek, np. iłów warwowych. Przykład: jeśli izotop ma okres połowicznego rozpadu 1 mld lat, a w minerale została jedna czwarta jego pierwotnej ilości, to minęły dwa okresy połowicznego rozpadu, czyli minerał ma ok. 2 mld lat (przy założeniu, że izotop nie ubywał inaczej niż przez rozpad). W odkrywce odczytujesz z rodzaju skał dawne środowisko: wapień z muszlami świadczy o morzu, glina lodowcowa o obecności lądolodu (wymagania V.1 i V.10, zakres rozszerzony).
Znasz kolejność jednostek czasu geologicznego: prekambr, potem era paleozoiczna (kambr, ordowik, sylur, dewon, karbon, perm), mezozoiczna (trias, jura, kreda) i kenozoiczna (paleogen, neogen, czwartorzęd z plejstocenem i holocenem). Przyporządkowujesz im fałdowania: kaledońskie w starszym paleozoiku (np. Góry Skandynawskie), hercyńskie w młodszym paleozoiku (np. Ural) i alpejskie w mezozoiku i kenozoiku, trwające do dziś (Alpy, Karpaty, Himalaje, Andy). W karbonie z bujnych lasów bagiennych powstawały pokłady węgla kamiennego, mezozoik to czas dinozaurów i amonitów, a w plejstocenie lądolody kilkakrotnie nasuwały się na rozległe obszary półkuli północnej. Transgresje i regresje morza odczytujesz z następstwa osadów morskich i lądowych na przekroju geologicznym (wymaganie V.2, zakres rozszerzony).
Wietrzenie fizyczne rozdrabnia skałę bez zmiany jej składu. Zamróz działa tam, gdzie woda wielokrotnie zamarza w szczelinach i zwiększa wtedy objętość (klimat zimny, wysokie góry), a insolacja tam, gdzie skała silnie nagrzewa się w dzień i wychładza w nocy (pustynie). Produktem jest gruz, a u podnóża stoków piargi. Wietrzenie chemiczne zmienia skład skał przez rozpuszczanie, utlenianie i hydrolizę, najsilniej w klimacie gorącym i wilgotnym, gdzie tworzy grube pokrywy zwietrzelin. Krasowienie to rozpuszczanie wapieni i dolomitów przez wodę z rozpuszczonym dwutlenkiem węgla, a także gipsu i soli kamiennej. Powstają formy powierzchniowe (żłobki, leje krasowe, uwały, polja, ostańce) i podziemne (jaskinie z naciekami: stalaktytami, stalagmitami, stalagnatami) (wymaganie V.5, zakres rozszerzony).
Rozróżniasz odpadanie (obrywanie), osuwanie, spełzywanie, spływy i soliflukcję, czyli spływanie rozmarzniętej warstwy gruntu po zamarzniętym podłożu. Ruchom masowym sprzyjają strome stoki, nachylone zgodnie ze stokiem warstwy skał przepuszczalnych na nieprzepuszczalnych, długotrwałe opady, podcinanie stoku przez rzekę lub morze i wstrząsy sejsmiczne. Człowiek przyspiesza je, gdy podcina stok przy budowie dróg, obciąża go budynkami, wycina las albo nawadnia grunt. Zapobiega się im przez zalesianie i zadarnianie, odwadnianie stoku, mury oporowe i rezygnację z zabudowy na osuwiskach. Podajesz też inne ograniczenia zagospodarowania wynikające z podłoża i rzeźby: duże nachylenie stoków, grunty słabonośne (torfy, namuły), lessy rozcinane wąwozami, zapadliska na terenach krasowych (wymagania V.6 i V.7, zakres rozszerzony).
Wyjaśniasz, jak procesy geologiczne tworzą struktury tektoniczne. Przy ściskaniu plastycznych warstw powstają fałdy (antykliny i synkliny), a przy silnym nacisku płaszczowiny nasunięte na inne skały, jak w Alpach i Karpatach. Pękanie sztywnych skał daje uskoki, a bloki wyniesione między uskokami tworzą zręby (np. Szwarcwald i Wogezy), obniżone zaś rowy tektoniczne (rów Górnego Renu, rów Bajkału). Dostrzegasz prawidłowość w rozmieszczeniu zjawisk: czynne wulkany i ogniska trzęsień ziemi układają się w pasy wzdłuż granic płyt, przede wszystkim wokół Oceanu Spokojnego, na grzbietach śródoceanicznych i w pasie gór alpejskich. Wyjątkiem są wulkany nad plamami gorąca we wnętrzu płyt, np. na Hawajach (wymagania V.8 i V.9, zakres rozszerzony).
Typowe błędy
Typowe błędy w zadaniach z tego działu — i jak ich unikać.
Płyty litosfery pływają po ciekłej magmie, którą wypełniony jest płaszcz Ziemi
Płaszcz Ziemi jest w przeważającej części stały, a płyty przesuwają się po astenosferze, w której skały są plastyczne; ciekłe jest jądro zewnętrzne
Dlaczego: Poprzeczne fale sejsmiczne (fale S) nie rozchodzą się w cieczach. Przechodzą przez płaszcz, a nie przechodzą przez jądro zewnętrzne. Konwekcja w płaszczu to bardzo powolne płynięcie skał w stanie plastycznym, a magma tworzy się tylko lokalnie, np. nad strefami subdukcji i pod grzbietami śródoceanicznymi.
Himalaje, tak jak Andy, mają wiele czynnych wulkanów, bo oba łańcuchy leżą na granicy zbieżnej
W Himalajach praktycznie nie ma czynnych wulkanów; przy zderzeniu dwóch płyt kontynentalnych nie dochodzi do subdukcji płyty oceanicznej
Dlaczego: Magma zasilająca wulkany Andów powstaje nad płytą oceaniczną wciąganą w głąb płaszcza. Płyta indyjska i eurazjatycka mają skorupę kontynentalną, zbyt lekką, by zanurzyć się głęboko w płaszcz. Płyta indyjska podsuwa się pod eurazjatycką, skały ulegają fałdowaniu i nasuwaniu, a trzęsienia ziemi są tam częste.
Warstwa skalna leżąca niżej jest zawsze starsza od warstwy leżącej wyżej
Zasada superpozycji obowiązuje tylko w niezaburzonym układzie warstw
Dlaczego: W fałdach obalonych i w płaszczowinach starsze skały mogą leżeć na młodszych. Intruzja magmowa jest młodsza od skał, w które się wcisnęła, choć leży głębiej. Dlatego przed odczytaniem wieku z przekroju sprawdza się, czy warstwy nie zostały sfałdowane, nasunięte albo przecięte.
Granit i bazalt to ta sama skała, która zastygła na różnej głębokości
Granit i bazalt powstają z magmy o różnym składzie; wylewnym odpowiednikiem granitu jest ryolit, a głębinowym odpowiednikiem bazaltu jest gabro
Dlaczego: Skład magmy decyduje o składzie mineralnym skały: granit zawiera dużo kwarcu i skaleni, bazalt składa się głównie z ciemnych minerałów i skaleni, zwykle bez kwarcu. Głębokość krzepnięcia decyduje o wielkości kryształów: duże powstają przy powolnym stygnięciu w głębi, drobne przy szybkim na powierzchni.
Ramiona wydmy parabolicznej wskazują kierunek, w którym wieje wiatr
Ramiona wydmy parabolicznej są skierowane pod wiatr (w stronę, z której wieje), a rogi barchanu wskazują kierunek, w którym wieje wiatr
Dlaczego: Ramiona wydmy parabolicznej utrwala roślinność, więc zostają w tyle, a środkowa, nieporośnięta część wędruje z wiatrem dalej. Barchan powstaje na podłożu bez roślin: jego boki mają mniej piasku i przesuwają się szybciej niż środek, dlatego rogi wysuwają się do przodu.
Magnituda i intensywność trzęsienia ziemi to dwie nazwy tej samej wielkości
Magnituda wyraża energię wyzwoloną w ognisku i ma jedną wartość dla danego trzęsienia; intensywność opisuje skutki w konkretnym miejscu
Dlaczego: To samo trzęsienie ziemi daje w różnych miejscach różną intensywność: zwykle maleje ona wraz z odległością od epicentrum, a zależy też od podłoża i jakości zabudowy. Magnitudę podaje się w skali Richtera lub skali magnitudy momentu, intensywność w skalach makrosejsmicznych, np. Mercallego.
Do zapamiętania
Jak się uczyć
Wiązka zadań 13 w Informatorze CKE dotyczy strefy Benioffa. W zadaniu 13.1 (za 2 punkty) uzupełnia się zdania, a rozwiązanie brzmi: konwekcja zachodzi w płaszczu, orogen powstaje w miejscu zbieżności płyt, a wulkanizm w strefie Benioffa przebiega w warunkach subdukcji. W zadaniu 13.2 (za 2 punkty) zasady oceniania wymagają dwóch elementów wyjaśnienia: powstania naprężeń skał w strefie tarcia między płytami i ich rozładowania oraz uwolnienia energii w postaci fal sejsmicznych. Do tego trzeba podać przykład wybrzeża, np. zachodnie wybrzeże Ameryki Północnej. Opisz w odpowiedzi cały łańcuch przyczyn, a nie samo słowo „subdukcja”. W zdaniu 1 mowa o „ruchach konwekcyjnych magmy”, ale wybiera się „płaszczu”. Płaszcz jest w przeważającej części stały, a konwekcja to bardzo powolne płynięcie jego skał, nie przepływ ciekłej magmy.
W zadaniu 14.1 z Informatora CKE (za 1 punkt) uzupełnia się schemat wydarzeń z przekroju geologicznego od najstarszego do najmłodszego. Schemat ma sześć pól, a litery F (pierwsze pole) i G (czwarte pole) są już wpisane. Rozwiązanie to F-E-D-G-B-C. Na liście jest siedem wydarzeń, więc nie każde trzeba wykorzystać: litery A (powstanie płaszczowiny) w rozwiązaniu nie ma. Wydarzenia dopasuj do skał z legendy i uporządkuj według okresów, a intruzję i uskok ustaw po skałach, które przecinają.
W zadaniu 14.2 z Informatora CKE (za 2 punkty) trzeba podać dwie skały osadowe z przekroju i wyjaśnić ich powstanie z uwzględnieniem procesu i jego uwarunkowań. Przykładowe rozwiązanie podaje wapień (sedymentacja w zbiornikach wodnych szczątków organizmów z wapiennymi skorupkami lub szkieletami) i glinę lodowcową (topnienie lodowca i osadzanie niesionego przez niego materiału skalnego o różnej wielkości). Sama nazwa skały bez procesu nie wystarcza.
W zadaniu 2.1 z Informatora CKE (za 3 punkty, wymagania V.5 i V.6 z zakresu rozszerzonego oraz V.3 z podstawowego) na mapie okolic Kazimierza Dolnego wskazuje się formy rzeźby, np. wąwóz, starorzecze, skarpę. Zasady oceniania wymagają przy każdej formie nazwy, cechy przyrodniczej, procesu i czynnika rzeźbotwórczego, a za trzy nazwy bez opisów jest 1 punkt. Pisz więc pełny opis według tego schematu.
Zadanie 1.3 z Informatora CKE łączy wymaganie V.7 z zakresu rozszerzonego z planowaniem przestrzennym: trzeba podać ograniczenia w zagospodarowaniu trzech obszarów i wyjaśnić każde. W przykładowych rozwiązaniach są m.in. terasa zalewowa z płytko zalegającymi wodami podziemnymi i duże nachylenie stoków z możliwością osuwisk. Przy każdym ograniczeniu napisz, na czym ono polega i jaki ma skutek dla zabudowy.
Typy zadań
Każdy typ wymaga innej strategii rozwiązywania.
FAQ
Naturalne kontynuacje tematu
Pełen dostęp do 148 zadań z tego działu (PR), pracy z mapami, klimatogramami i przekrojami geologicznymi oraz oceny AI z punktacją CKE.
Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).