„Człowiek zlagrowany” jako ofiara zbrodniczego systemu „Proszę państwa do gazu” – pytanie jawne 56
„Człowiek zlagrowany” jako ofiara zbrodniczego systemu. Omów zagadnienie na podstawie utworu Proszę państwa do gazu Tadeusza Borowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
O co chodzi w tym pytaniu
Zacznij od wyjaśnienia pojęcia. Zlagrowany to więzień, który tak długo żyje w obozie, że przejął jego sposób myślenia i jego zasady: liczy się jedzenie, przeżycie i to, żeby nie wpaść w oko esesmanom. W opowiadaniu takim człowiekiem jest narrator i jego towarzysze z komanda Kanada, które rozładowuje transporty na rampie. Komisja chce usłyszeć, że rozumiesz, co to słowo znaczy, zanim zaczniesz go używać.
Druga połowa zagadnienia jest trudniejsza. Narrator i jego koledzy robią rzeczy, które w zwykłym świecie nazwalibyśmy złymi: zabierają bagaże ludziom idącym na śmierć, okłamują ich, czasem czują do nich złość. Pytanie nie każe ich rozgrzeszać ani potępiać. Każe pokazać, skąd się to bierze: kto zbudował rampę, kto ustalił jej reguły i kto czerpie z niej korzyść. Ofiara nie przestaje być ofiarą dlatego, że system zmusił ją do pracy na swoją rzecz.
Pułapką jest ton. Łatwo zamienić odpowiedź w opis okrucieństwa albo w moralny wyrok nad więźniami. Najlepiej oceniana jest wypowiedź rzeczowa: mechanizm systemu, kilka scen, które go pokazują, i ślad sumienia, którego obozowi nie udało się zabić.
Możliwa teza
Obóz zmienia narratora i jego towarzyszy w część maszyny, która zabija przywożonych ludzi, ale robi to celowo i z zimnym wyrachowaniem, więc zlagrowany więzień jest przede wszystkim ofiarą, a jego bunt ciała i pytania o dobro pokazują, że przemiana nie dokonała się do końca.
Sceny, które warto wykorzystać
Wybierz 3–4 i przy każdej powiedz, jak odpowiada na pytanie z polecenia.
- 1 Upalne przedpołudnie na pryczy (początek opowiadania, blok po odwszeniu) Rozmowa przy jedzeniu z paczki pokazuje, że los zasiedziałych więźniów zależy od kolejnych transportów.
- 2 Esesman z notatnikiem (rampa, pierwszy transport) Zabijanie przypomina tu prowadzenie rachunków, a więźniowie są najniższym szczeblem tej księgowości.
- 3 Rozmowa z Henrim o złości (rampa, przerwa między transportami) Narrator pyta o własną dobroć, a Henri tłumaczy mu, że gniew na słabszych jest zaplanowanym skutkiem obozu.
- 4 Matka, dziecko i Andrej (rampa, drugi transport) Więzień wykonuje karę zamiast esesmana, który go za to chwali; najmocniejszy przykład ofiary zmuszonej do roli wykonawcy.
- 5 Dziewczyna o jasnych włosach (rampa, drugi transport) Milczenie narratora wynika z obozowego prawa, a odwaga dziewczyny pokazuje, kto w tej scenie zachowuje godność.
- 6 Noc pod wagonem i powrót o świcie (trzeci transport i zakończenie) Ciało narratora buntuje się wbrew przyzwyczajeniu, a ostatnie zdania znów brzmią językiem obozu, który ocenia ludzi jak ładunek.
Jak dobrać kontekst
Kontekst należy do polecenia. Jeden wystarczy, jeśli naprawdę mówi coś o zlagrowaniu albo o systemie, a nie ogólnie o wojnie.
Dobrze sprawdza się kontekst historyczny (jak działał obóz w Oświęcimiu, rampa i selekcja, więźniowie zmuszani do pracy przy transportach), filozoficzny (rozważania o totalitaryzmie, który robi z ofiar wykonawców, albo o zbrodni załatwianej jak urzędowa procedura) lub literacki: inne opowiadanie obozowe Borowskiego, „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego z obrazem sowieckiego łagru albo „Medaliony” Zofii Nałkowskiej. Możliwy jest też kontekst biograficzny: Borowski sam był więźniem Auschwitz, a pojęcie zlagrowania objaśnił w słowniczku dołączonym do wspólnie napisanych wspomnień „Byliśmy w Oświęcimiu”.
Kontekst ma pracować na Twoją tezę. Porównanie z łagrem pokaże na przykład, że oba systemy celowo łamały więźniów, a nie tylko ich zabijały. Powiedz to wprost, zamiast dopisywać tytuł na końcu.
Kryteria CKE
Na co zwraca uwagę komisja
Za całą część ustną można dostać 30 punktów, a zdaje się od 9. Tak kryteria z Informatora CKE wyglądają przy tym pytaniu.
Temat, lektura i kontekst (do 8 pkt za to zadanie)
Za wypowiedź o lekturze dostaniesz do 8 punktów. Wynik 5–8 pkt jest możliwy tylko wtedy, gdy obok zagadnienia i opowiadania przywołasz kontekst, który działa w argumentacji przynajmniej częściowo. Bez kontekstu maksimum to 4 punkty, nawet przy bardzo dobrej analizie.
Jakość argumentacji
Komisja odróżnia argumentację bogatą (pogłębioną, z trafnymi przykładami, wieloaspektową, z własnym namysłem), zadowalającą (pogłębioną, z przykładami) i powierzchowną (ogólniki, brak przykładów). Tutaj bogata odpowiedź wyjaśnia pojęcie zlagrowania, pokazuje, jak system wciąga więźniów w swoją pracę, i odpowiada, czy przemiana narratora jest pełna.
Błędy rzeczowe i błąd kardynalny
1–2 poważne błędy rzeczowe to minus punkt. Trzy i więcej albo błąd kardynalny oznaczają 0 punktów za zadanie i 0 za jego kompozycję. Błąd kardynalny to falsyfikacja głównych wątków lub losów głównych bohaterów, na przykład twierdzenie, że narrator jest esesmanem albo że ginie w komorze razem z transportem.
Kompozycja (do 2 pkt za to zadanie)
Potrzebne są wstęp z tezą, część zasadnicza i zakończenie, które wynikają jedno z drugiego. Brak wstępu albo zakończenia lub dygresje o wojnie niezwiązane z zagadnieniem kosztują punkt. Sprzeczności albo wnioski bez uzasadnienia to 0.
Czas
Część ustna trwa 30 minut: do 15 minut przygotowania, do 10 minut na obie wypowiedzi monologowe (o lekturze i o tekście z zadania 2.) i do 5 minut rozmowy. Na to pytanie masz więc mniej więcej 5 minut mówienia.
Rozmowa z komisją (do 6 pkt) i język (do 4 pkt)
Po monologach padają od 1 do 3 pytań, nie o drobne fakty z opowiadania. Co najmniej jedno dotyczy Twojego zdania, więc przemyśl, jak oceniasz ludzi zmuszonych do udziału w zbrodni. Język (zasób słów, poprawność, płynność) jest oceniany przez cały egzamin.
Pytania, które mogą paść w rozmowie
- Czy według Ciebie można winić człowieka za to, co zrobił pod przymusem i w głodzie? Uzasadnij.
- Co w opowiadaniu świadczy o tym, że narrator nie przestał być człowiekiem?
- Dlaczego według Ciebie Borowski opowiada o obozie oczami więźnia z Kanady, a nie ofiary transportu?
Przykłady w duchu Informatora CKE; komisja układa własne pytania.
Czego unikać
Typowe błędy
Na tym najczęściej tracą punkty odpowiedzi na to pytanie.
- 1 Narrator nazwany Tadkiem W lekturze obowiązkowej narrator pozostaje bezimienny. Tadek pojawia się w innym opowiadaniu, „Dniu na Harmenzach”. Mów po prostu „narrator” albo „więzień z Kanady”.
- 2 Narrator to Borowski Narrator jest postacią literacką, a nie zapisem przeżyć autora, nawet jeśli tekst brzmi jak relacja świadka. Zdanie „Borowski rozładowywał transport” to błąd; to, że autor był więźniem Auschwitz, możesz podać osobno jako kontekst biograficzny.
- 3 Słowo „zlagrowany” przypisane opowiadaniu Narrator nigdzie nie używa tego słowa. Borowski objaśnił je w słowniczku dołączonym do wspomnień „Byliśmy w Oświęcimiu”. Wyjaśnij je we wstępie własnymi słowami i nie twierdź, że tak mówi o sobie bohater.
- 4 Henri jako autor zdania o życiu z transportów Przy jedzeniu na pryczy mówi to inny współwięzień, gruby Francuz z Marsylii, którego narrator nie zna z imienia. Henri jest kimś innym: przyjacielem, który zabiera narratora na rampę i potem tłumaczy mu, skąd bierze się jego złość. Pomylenie ich to błąd rzeczowy.
- 5 Kanada jako ocalenie Praca przy transportach daje jedzenie i rzeczy, ale nikogo nie ratuje na stałe. Narrator sam przewiduje, że osłabieni więźniowie też trafią do komór. Kto pokazuje Kanadę jako bezpieczne miejsce, gubi sedno pytania: system tylko odracza wyrok.
- 6 Wyrok nad ofiarami Nazywanie matki „wyrodną” albo więźniów z Kanady kolaborantami to przejmowanie języka sprawców. Narrator nie potępia tej kobiety, a opowiadanie pokazuje, że gniew na słabszych był zaplanowany przez obóz. Oceniaj system, a ludzi opisuj jako ludzi postawionych w położeniu bez wyjścia.
Opracowanie „Proszę państwa do gazu” w PDF
Pełna odpowiedź na pytanie 56
- Trzy wzorcowe wypowiedzi na to pytanie z różnymi tezami (po ok. 570–580 słów, na około 5 minut mówienia): wstęp z tezą, trzy argumenty, kontekst i podsumowanie
- 16 fragmentów do tego pytania z komentarzem (14 z „Proszę państwa do gazu”, 2 z „Ludzi, którzy szli”) i 39 cytatów w banku, w pięciu grupach tematycznych
- Stanowiska 5 badaczy z przypisami do prac naukowych
- 5 kontekstów z uzasadnieniem: dwa filozoficzne, dwa historyczne i literacki
- Omówienie trzech innych opowiadań obozowych Borowskiego, pojęcia na maturę, spory badaczy (5 tematów) i 3 plany wypracowań
- Fakty, których nie wolno pomylić: kto mówi, kim jest Henri, skąd przyjeżdża transport i co dzieje się w zakończeniu
Każdy cytat sprawdzony z tekstem powieści, każde zdanie o badaczu z przypisem do źródła.
Pytanie jawne 56 („Proszę państwa do gazu”): najczęstsze pytania
Ile czasu mam na odpowiedź na to pytanie?
Czy muszę dodać kontekst?
Czy mogę korzystać z notatek?
Skąd jest to pytanie?
Źródła: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (lista pytań jawnych 2026–2028), Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
