- Ballady i romanse
- Cykl 14 utworów Adama Mickiewicza z pierwszego tomu „Poezyj” (Wilno 1822); jego wydanie uznaje się za umowny początek polskiego romantyzmu
- O poezji romantycznej
- Przedmowa Mickiewicza, którą poprzedził ballady w tomie z 1822 r.
- Ballada
- Gatunek synkretyczny: łączy opowiadanie o zdarzeniach (epika), nastrój i uczucia (liryka) oraz dialogi i sceny (dramat)
- Romans
- Określenie gatunkowe w podtytule „Dudarza”; utwór o tematyce miłosnej
- Romantyczność
- Ballada programowa: w biały dzień, w miasteczku, Karusia rozmawia ze zmarłym Jasieńkiem; spór narratora ze Starcem o „czucie i wiarę” oraz „szkiełko i oko”
- Karusia
- Bohaterka „Romantyczności”; rozmawia z Jasieńkiem, który umarł dwa lata wcześniej, skarży się: „Widzę, oni nie widzą!”
- Jasieńko (Jasio)
- Zmarły ukochany Karusi z „Romantyczności”; „Ach! i po śmierci kocha!”
- Starzec
- Postać z „Romantyczności”; woła do ludu: „Ufajcie memu oku i szkiełku, / Nic tu nie widzę dokoła”
- Prostota (gawiedź, gmin)
- Lud w „Romantyczności”; wierzy dziewczynie: „Mówcie pacierze! (…) Tu jego dusza być musi”
- Narrator „Romantyczności”
- Mówi w pierwszej osobie, staje po stronie dziewczyny i ludu: „I ja to słyszę, i ja tak wierzę, / Płaczę i mówię pacierze”
- Czucie i wiara
- To, co według narratora „Romantyczności” „silniej mówi” do niego niż „mędrca szkiełko i oko”
- Szkiełko i oko
- Narzędzia poznania Starca w „Romantyczności”: to, co da się zobaczyć i zbadać
- Prawdy martwe i prawdy żywe
- Przeciwstawienie z zakończenia „Romantyczności”: „Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu (…) Nie znasz prawd żywych, nie obaczysz cudu!”
- Miej serce i patrzaj w serce!
- Ostatni wers „Romantyczności”, wezwanie narratora skierowane do Starca
- Motto z Szekspira
- Poprzedza „Romantyczność”: „Zdaje mi się, że widzę… Gdzie? / Przed oczyma duszy mojej” — słowa z „Hamleta” (akt I, scena 2)
- Świtezianka
- Ballada o strzelcu, który przysiągł dziewczynie wierność i złamał przysięgę, skuszony przez piękność wynurzoną z jeziora — tę samą dziewczynę
- Strzelec
- Bohater „Świtezianki”, „strzelcem w tutejszym borze”; po złamaniu przysięgi jego dusza ma tysiąc lat cierpieć przy modrzewiu
- Przysięga strzelca
- „Chłopiec przyklęknął, chwycił w dłoń piasku, / Piekielne wzywał potęgi, / Klął się przy świętym księżyca blasku”
- Modrzew
- Drzewo nad Świtezią, pod którym spotykają się bohaterowie „Świtezianki” i pod którym po śmierci jęczy strzelec
- Świteź
- Jezioro w „Nowogródzkiej stronie”; także tytuł ballady o zatopionym mieście, dedykowanej Michałowi Wereszczace
- Tuhan
- Książę rządzący miastem Świteź w balladzie „Świteź”; wyrusza z wojskiem na pomoc Mendogowi, a miasto zostaje bez obrony
- Mendog
- Władca Litwy w „Świtezi”, którego obległ „car z Rusi”; wzywa Tuhana na pomoc
- Córka Tuhana
- Kobieta wyłowiona w niewodzie w „Świtezi”; opowiada dzieje miasta — jej modlitwa poprzedza zatopienie
- Cary
- Tak według „Świtezi” „prostota” nazywa kwiaty na jeziorze — żony i córki Świtezi, „które Bóg przemienił w zioła”; kto je zerwie, umiera
- Pan na Płużynach
- Postać ze „Świtezi”; każe zbudować czółna i związać niewód, żeby zbadać tajemnicę jeziora
- Lilije
- Ballada „z pieśni gminnej”: pani zabija męża, grzebie go w gaju i sieje na grobie lilie; zbrodnię ujawnia wieniec z tych kwiatów
- Pustelnik
- Starzec z „Lilij”, do którego pani biegnie dwa razy; radzi, by o jej ręce rozstrzygnęły wianki złożone na ołtarzu
- Bracia męża
- W „Lilijach” przyjeżdżają po wojnie, zostają u bratowej i obaj chcą ją poślubić; upiór nazywa ich „Źli bracia!”
- Upiór
- Zabity mąż z „Lilij”; wchodzi do kościoła jako „osoba w bieli” i woła: „Mój wieniec i ty moja!”
- Król Bolesław
- Władca wspomniany w „Lilijach”: „Mąż z królem Bolesławem / Poszedł na Kijowiany”; tekst nie podaje przydomka
- Powrót taty
- Ballada o kupcu napadniętym przez dwunastu zbójców; starszy zbójca puszcza go wolno, bo słyszał modlitwę jego dzieci
- Starszy zbójca
- Postać z „Powrotu taty”; „Buława upadła z ręki”, gdy modlitwa dzieci przypomniała mu własną żonę i synka
- Pani Twardowska
- Żartobliwa ballada o Twardowskim, którego diabeł dopada w karczmie „Rzym”; trzeciego warunku — roku z panią Twardowską — diabeł nie przyjmuje
- Twardowski
- Bohater „Pani Twardowskiej”, postać z polskich podań o szlachcicu-czarnoksiężniku; cyrograf podpisał „na byczej skórze”
- Mefistofeles
- Diabeł z „Pani Twardowskiej”; wyskakuje z kielicha, a na końcu ucieka „dziurką od klucza”
- Karczma „Rzym”
- Miejsce akcji „Pani Twardowskiej”; nazwa pozwala diabłu upomnieć się o duszę: „Ta karczma Rzym się nazywa…”
- Rybka
- Ballada „ze śpiewu gminnego”: porzucona Krysia rzuca się do wody, jako rybka wypływa karmić dziecko; pan i jego żona znikają, zostaje głaz
- Krysia
- Bohaterka „Rybki”; pan przysięgał ją poślubić, a „Dziś księżnę za żonę bierze”
- Wierny sługa
- Postać z „Rybki”; przynosi dziecko nad rzekę i jako jedyny widzi przemiany Krysi oraz głaz
- Dudarz
- „Romans” z podtytułem „myśl z pieśni gminnej”: stary dudarz na święcie dosiewek śpiewa piosnkę pasterza zmarłego z tęsknoty
- Kurhanek Maryli
- Utwór z podtytułem „myśl ze śpiewu litewskiego”; nad grobem Maryli mówią kolejno kochanek (Janek), matka i przyjaciółka, słucha „cudzy człowiek”
- Pierwiosnek
- Rozmowa „Ja” z kwiatkiem; kończy się zwrotem „Powiedz, niebieska Marylko!”
- Do przyjaciół
- Wiersz z dopiskiem „posyłając im balladę To lubię”; poeta chce pisać „O strachach i o Maryli”
- To lubię
- Ballada o duszy Maryli, która pokutuje w czyśćcu za okrucieństwo wobec Józia i straszy podróżnych, dopóki ktoś nie powie „lubię”
- Józio
- Młodzieniec z „To lubię”: „Młody, cnotliwy, nieśmiały”; „Poszedł i umarł z miłości…”
- Ruta
- Miejscowość wymieniona w „Do przyjaciół” („w Rucie, pod północną chwilę”) i w „To lubię” („do Ruty jadę”)
- Rękawiczka
- Przekład ballady Friedricha Schillera (podtytuł „z Schillera”): Marta rzuca rękawiczkę między drapieżniki, Emrod ją podnosi i odchodzi
- Emrod i Marta
- Rycerz i dama z „Rękawiczki”; „Rycerz jej w oczy rękawiczkę rzucił”
- Tukaj albo próby przyjaźni
- Ballada o umierającym panu, któremu obiecano nieśmiertelność, jeśli znajdzie człowieka godnego pełnego zaufania; podpisuje pakt z diabłem
- Maryla Wereszczakówna
- (1799–1863) młodzieńcza miłość Mickiewicza; w 1821 r. wyszła za Wawrzyńca Puttkamera. Imię Maryla powraca w kilku utworach cyklu
- Michał Wereszczaka
- Brat Maryli; jemu Mickiewicz zadedykował balladę „Świteź”
- Wilno i Kowno
- W Wilnie Mickiewicz studiował i tam wydano „Poezje” (1822); w Kownie pracował jako nauczyciel w latach 1819–1823
- Poezje, tom II
- Wydany w 1823 r.; zawiera „Grażynę” oraz II i IV część „Dziadów”
- Ludowość
- Sięganie do podań, wierzeń i pieśni ludu; podtytuły cyklu wskazują źródła: „z pieśni gminnej”, „ze śpiewu gminnego”, „myśl ze śpiewu litewskiego”
- Fantastyka
- Świat nadprzyrodzony ballad: duch zmarłego, upiór, kobieta-rybka, kobiety zamienione w kwiaty, dusza czyśćcowa, diabeł
- Wina i kara
- Motyw wspólny kilku balladom: złamana przysięga („Świtezianka”), zabójstwo męża („Lilije”), porzucenie („Rybka”), okrucieństwo wobec zakochanego („To lubię”)
- Kompozycja klamrowa
- Powrót na końcu do słów z początku; w „Świteziance” pytanie o dziewczynę wraca z tą samą odpowiedzią: „Ja nie wiem”
