Trzy losowe pytania z bazy — zamknięte, prawda/fałsz, dopasowanie. Obliczenia i zadania otwarte czekają po zalogowaniu.
Budżet domowy to dział, który CKE testuje przede wszystkim przez dokumenty: paragon fiskalny (zadanie 18 Informatora), pasek wynagrodzeń (zadanie 26) i proste zestawienia dochodów oraz wydatków. Gospodarstwo domowe planuje budżet jak firma – po stronie dochodów wynagrodzenie netto, świadczenia, dochody z kapitału; po stronie wydatków koszty stałe (czynsz, raty, abonamenty) i zmienne (żywność, rozrywka). Nadwyżka to oszczędności, deficyt to dług; systematyczne pokrywanie deficytu kolejnymi pożyczkami prowadzi do spirali zadłużenia. Podstawa programowa wymaga też rozumienia postaw wobec pieniędzy (konsumpcjonizm, oszczędność, planowanie) i umiejętności korzystania z wiarygodnych źródeł informacji finansowej.
Serce działu to droga od brutto do netto. Z wynagrodzenia brutto pracownika potrąca się składki na ubezpieczenia społeczne finansowane przez pracownika: emerytalną 9,76%, rentową 1,50% i chorobową 2,45% (łącznie 13,71%). Podstawą składki zdrowotnej 9% jest brutto pomniejszone o te składki; zaliczka na PIT liczona jest od podstawy po odjęciu kosztów uzyskania przychodu (250 zł) i po zastosowaniu kwoty zmniejszającej (300 zł miesięcznie przy kwocie wolnej 30 000 zł). Informator daje pasek nauczyciela z brutto 6 966,76 zł i każe policzyć składki: EmeP = 679,96 zł, RenP = 104,50 zł, ChoP = 170,69 zł, a składka zdrowotna to 541,04 zł. Trzeba też odróżniać kwotę „wypłata na konto” (netto 5 079,57 zł) od brutto i pamiętać, że pracodawca ponosi dodatkowo własne składki (emerytalna 9,76%, rentowa 6,50%, wypadkowa, FP, FGŚP), które nie pomniejszają brutto pracownika. Do tego dochodzą rodzaje podatków (bezpośrednie: PIT, CIT, od nieruchomości; pośrednie: VAT, akcyza), skala podatkowa 12% / 32% z progiem 120 000 zł, ulgi (na dziecko, internet, termomodernizacyjna, rehabilitacyjna) i roczne rozliczenie PIT-37 w usłudze Twój e-PIT. Wszystkie stawki w zadaniu są podane – liczy się metoda.
Filtruj zadania po typie (obliczenia, analiza tabeli, A-D, otwarte), trudności i pochodzeniu — wszystko widoczne przed rozpoczęciem.
Lista zgodna z podstawą programową BiZ (zakres podstawowy i rozszerzony) oraz Informatorem CKE od roku 2026/2027.
Dochody (wynagrodzenie netto, świadczenia, dochody kapitałowe, transfery) i wydatki: stałe (czynsz, raty, ubezpieczenia, abonamenty), zmienne (żywność, transport, rozrywka), sezonowe i nieprzewidziane. Umiesz obliczyć nadwyżkę lub deficyt, wskazać wydatki możliwe do ograniczenia i zaproponować poduszkę finansową (3–6 miesięcznych wydatków).
Mechanizm: wydatki > dochody → pożyczka na bieżące potrzeby → rata zwiększa wydatki stałe → większy deficyt → kolejna pożyczka (często droższa, chwilówka). Umiesz rozpoznać sygnały ostrzegawcze i ocenić decyzję jako racjonalną lub nie z uzasadnieniem (zadania „rozstrzygnij i uzasadnij”).
Bezpośrednie (od dochodu lub majątku, płaci podatnik): PIT, CIT, od nieruchomości, od spadków i darowizn, od czynności cywilnoprawnych. Pośrednie (wliczone w cenę): VAT, akcyza, podatek od gier. Członkowie gospodarstwa domowego płacą głównie PIT, VAT, akcyzę i podatek od nieruchomości. Na paragonie widać VAT, nigdy CIT.
Emerytalna 9,76%, rentowa 1,50%, chorobowa 2,45% – razem 13,71% brutto (stawki zawsze przyjmuj z zadania). Informator: przy brutto 6 966,76 zł → 679,96 zł + 104,50 zł + 170,69 zł. Składka wypadkowa, FP i FGŚP obciążają tylko pracodawcę. Podstawa składki zdrowotnej (9%) = brutto − składki społeczne pracownika.
1) składki społeczne 13,71% brutto; 2) podstawa zdrowotnej = brutto − składki; składka zdrowotna 9%; 3) podstawa PIT = brutto − składki − koszty uzyskania (250 zł), zaokrąglona do pełnych złotych; 4) zaliczka = 12% podstawy − 300 zł kwoty zmniejszającej; 5) netto = brutto − składki − zdrowotna − zaliczka. Umiesz też odczytać pasek i zweryfikować, która kwota to netto.
Skala progresywna: 12% do 120 000 zł rocznie, 32% od nadwyżki; kwota wolna 30 000 zł (kwota zmniejszająca 3 600 zł rocznie). Ulgi: prorodzinna (na dziecko), termomodernizacyjna, rehabilitacyjna, internetowa, dla młodych do 26 lat (zwolnienie do 85 528 zł). Roczne rozliczenie PIT-37 do 30 kwietnia, Twój e-PIT. Umiesz policzyć podatek roczny z dwóch progów.
Paragon (stawki VAT A 23%, B 8%, C 5%; cena netto = brutto / 1,23), pasek wynagrodzeń (brutto, składki P i Z, zaliczka, „wypłata na konto”), PIT-11, wyciąg bankowy. Umiesz wskazać, kto jest podatnikiem danego podatku i która kwota faktycznie obciąża pracownika, a która pracodawcę.
Błędy metody i interpretacji, za które klucz CKE odejmuje punkty — i jak ich unikać.
Wynagrodzenie brutto to kwota, którą pracownik dostaje na konto.
Na konto trafia NETTO – brutto pomniejszone o składki społeczne pracownika (13,71%), składkę zdrowotną (9%) i zaliczkę na PIT. Na pasku z Informatora brutto to 6 966,76 zł, a wypłata na konto 5 079,57 zł.
Składka zdrowotna liczona jest od pełnego brutto, jak składki ZUS.
Podstawą składki zdrowotnej jest brutto POMNIEJSZONE o składki społeczne pracownika. Informator: podstawa 6 011,61 zł (= 6 966,76 − 955,15), składka 9% = 541,04 zł.
Składka rentowa pracownika wynosi 6,5%, bo tyle jest w tabeli.
Składka rentowa jest dzielona: pracownik 1,50%, pracodawca 6,50%. Z brutto pracownika potrąca się tylko 1,50% (Informator: 104,50 zł). Emerytalna: po 9,76% obie strony; chorobowa 2,45% tylko pracownik; wypadkowa tylko pracodawca.
Przekroczenie progu 120 000 zł oznacza, że cały dochód jest opodatkowany 32%.
Stawka 32% dotyczy tylko NADWYŻKI ponad 120 000 zł. Dochód 150 000 zł: 12% · 120 000 = 14 400 zł plus 32% · 30 000 = 9 600 zł, razem 24 000 zł, minus kwota zmniejszająca 3 600 zł = 20 400 zł.
VAT na paragonie płaci sklep, więc konsumenta nie dotyczy.
VAT jest wliczony w cenę brutto, którą płaci konsument – to podatek pośredni, którego ciężar ekonomiczny ponosi kupujący, a sprzedawca tylko go odprowadza. Podatnikiem formalnym jest sprzedawca, ale obciążonym – klient.
Spaced Repetition przypomina te pojęcia dokładnie wtedy, kiedy zaczynasz je zapominać.
Zestawienie planowanych dochodów i wydatków rodziny w danym okresie (miesiąc, rok). Nadwyżka = oszczędności; deficyt = konieczność pożyczki lub cięć.
Reguła 50/30/20: potrzeby / zachcianki / oszczędności.
Stałe – w tej samej wysokości co miesiąc, trudne do ograniczenia (czynsz, raty, ubezpieczenia). Zmienne – zależne od decyzji bieżących (żywność, odzież, rozrywka).
Oszczędzanie zaczyna się od wydatków zmiennych.
Sytuacja, w której kolejne pożyczki zaciągane są na spłatę poprzednich, a rosnące raty pogłębiają deficyt budżetu. Często zaczyna się od chwilówek z wysokim RRSO.
Wyjście: konsolidacja, negocjacja, upadłość konsumencka.
Kwota wynagrodzenia przed potrąceniem składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne oraz zaliczki na PIT. Zapisana w umowie o pracę.
Koszt pracodawcy jest wyższy o jego składki (ok. 20%).
Kwota „na rękę” = brutto − składki społeczne pracownika (13,71%) − składka zdrowotna (9% od pomniejszonej podstawy) − zaliczka na PIT.
Informator: 6 966,76 zł brutto → 5 079,57 zł netto.
Emerytalna 9,76%, rentowa 1,50%, chorobowa 2,45% podstawy (brutto). Łącznie 13,71%. Finansują przyszłą emeryturę, rentę i zasiłek chorobowy.
Stawki przyjmuj z zadania – CKE podaje je w treści.
9% podstawy (brutto pomniejszone o składki społeczne). Finansuje NFZ. Od 2022 r. nie podlega odliczeniu od podatku.
Informator: 9% · 6 011,61 = 541,04 zł.
Miesięczna zaliczka na podatek dochodowy potrącana przez pracodawcę: 12% podstawy (brutto − składki − koszty 250 zł) minus kwota zmniejszająca 300 zł.
Rozliczana rocznie w PIT-37; nadpłata wraca, niedopłatę dopłacasz.
Progresywne stawki PIT: 12% do 120 000 zł dochodu rocznie, 32% od nadwyżki. Kwota wolna 30 000 zł realizowana przez kwotę zmniejszającą 3 600 zł.
32% dotyczy tylko nadwyżki ponad próg.
Bezpośredni – płacony przez podatnika od dochodu/majątku (PIT, CIT, od nieruchomości). Pośredni – wliczony w cenę towaru, odprowadzany przez sprzedawcę, obciąża konsumenta (VAT, akcyza).
Na paragonie: tylko podatki pośrednie.
Odliczenia od dochodu lub podatku obniżające PIT: ulga na dziecko, termomodernizacyjna, rehabilitacyjna, internetowa, IKZE, darowizny; zwolnienie dla osób do 26 lat.
Odliczenie od dochodu ≠ odliczenie od podatku.
Rozpisz raz na kartce pełną drogę brutto → netto na danych z Informatora (6 966,76 zł) i sprawdź każdy etap z paskiem: składki 955,15 zł, zdrowotna 541,04 zł, zaliczka, netto 5 079,57 zł. Potem powtórz na własnej kwocie – zadanie „Oblicz” z tego działu jest niemal pewne.
Zapamiętaj podział składek na P (pracownik) i Z (zakład): emerytalna po połowie (9,76 + 9,76), rentowa 1,50 + 6,50, chorobowa tylko P (2,45), wypadkowa tylko Z. Pytanie o „składki pomniejszające brutto” = tylko kolumna P.
Do skali podatkowej ćwicz jedno zadanie z dochodem powyżej progu (np. 150 000 zł), zapisując dwie stawki osobno i odejmując kwotę zmniejszającą na końcu. Zapisz wynik w złotych z separatorem tysięcy.
Weź prawdziwy paragon i policz: netto = brutto / 1,23 (lub / 1,05), VAT = brutto − netto. Naucz się, że litery A/B/C to stawki, a „PTU” to VAT.
Przy zadaniach o budżecie domowym najpierw rozdziel wydatki na stałe i zmienne, potem policz saldo, dopiero potem oceniaj decyzję. Uzasadnienie „bo tak jest taniej” to za mało – podaj liczbę (saldo, ratę, procent dochodu).
Stawki i progi zawsze bierz Z TREŚCI ZADANIA – nawet gdy pamiętasz aktualne. CKE podaje je, bo zmieniają się co roku, a zadanie ma być rozwiązywalne z arkusza.
Każdy typ wymaga innej strategii — obliczenia punktowane są za metodę i wynik, odpowiedzi otwarte za zgodność z prawem i etyką biznesu.
Najczęstsze pytania o ten dział
Naturalne kontynuacje tematu
Pełen dostęp do zadań z tego działu (PR), obliczeń z kalkulatorem prostym ocenianych etapami jak w kluczu CKE, odpowiedzi otwartych sprawdzanych przez AI pod kątem prawa i etyki biznesu oraz Spaced Repetition pojęć i wzorów.
Od 49 zł / miesiąc. Anulujesz kiedy chcesz.
Rozpocznij ćwiczenieWybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane powiadomienia o powtórkach).