📝
💼 Biznes i zarządzanie Rynek pracy i zatrudnienie · 8 pkt PR

Zatrudnienie i prawo pracy — zadania maturalne

Umowa o pracę (rodzaje, okres próbny, wypowiedzenie), umowa zlecenia i o dzieło, B2B, prawa i obowiązki stron, czas pracy, urlop, systemy płac, składniki wynagrodzenia, mobbing i dyskryminacja, PIP.

360
zadań w dziale
4–5 pkt
średnio na maturze
7
umiejętności
5
pułapek do unikania
Rozwiązuj zadania z tego działu → ← Wszystkie działy
LIVE — pytania z bazy dla tego tematu

Wypróbuj pytania z tematu „Zatrudnienie i prawo pracy”

Trzy losowe pytania z bazy — zamknięte, prawda/fałsz, dopasowanie. Obliczenia i zadania otwarte czekają po zalogowaniu.

Najbardziej „prawniczy” dział BiZ – Informator poświęca mu aż pięć zadań (22, 23, 25, 26, 27), zawsze z fragmentem ustawy jako materiałem. Stosunek pracy powstaje na podstawie umowy o pracę (na okres próbny do 3 miesięcy, na czas określony – łącznie do 33 miesięcy i 3 umów, na czas nieokreślony) i daje pełną ochronę Kodeksu pracy: płaca minimalna, normy czasu pracy (8 godzin dziennie, 40 tygodniowo), urlop wypoczynkowy (20 lub 26 dni), urlop szkoleniowy (6 dni na egzamin maturalny – zadanie 25), ochrona przed wypowiedzeniem, składki ZUS. Art. 18 Kodeksu pracy przesądza, że postanowienia umowy nie mogą być mniej korzystne niż przepisy – pracodawca, który dał Maciejowi 5 dni zamiast 6, złamał prawo, ale mógł odmówić pokrycia kosztów pomocy naukowych (świadczenia dodatkowe są fakultatywne).

Umowy cywilnoprawne regulowane są Kodeksem cywilnym: umowa zlecenia (art. 734 – dokonanie czynności, staranne działanie, minimalna stawka godzinowa, składki ZUS obowiązkowe, chyba że zleceniobiorca ma inny tytuł z wynagrodzeniem co najmniej równym płacy minimalnej – zadanie 22), umowa o dzieło (art. 627 – rezultat, brak składek społecznych, np. projekt aranżacji wnętrza – zadanie 23), umowy o świadczenie usług (art. 750 – jak zlecenie). B2B/samozatrudnienie to działalność gospodarcza świadcząca usługi dla jednego lub kilku podmiotów. Do tego systemy płac (czasowy, akordowy, prowizyjny, mieszany), składniki wynagrodzenia (zasadnicze, dodatek stażowy – „wysługa lat”, motywacyjny, premie, nadgodziny), zjawiska patologiczne – mobbing (art. 94³ Kodeksu pracy: uporczywe, długotrwałe nękanie – zadanie 27) i dyskryminacja (płeć, wiek, niepełnosprawność, pochodzenie) – oraz instytucje: Państwowa Inspekcja Pracy (kontrole, kary), sąd pracy, związki zawodowe. Zadania mają najczęściej formę „rozstrzygnij, czy pracodawca postąpił zgodnie z prawem” z odwołaniem do przytoczonego artykułu.

Co znajdziesz w tym dziale

Filtruj zadania po typie (obliczenia, analiza tabeli, A-D, otwarte), trudności i pochodzeniu — wszystko widoczne przed rozpoczęciem.

⚏ Typy zadań

◉ A-D 100
✎ Otwarte (AI) 57
🧮 Oblicz 55
⚖ P/F 37
⇄ Dopasuj 36
☑ Wielokrotny wybór 20
⊞ Analiza tabeli 20
⎵ Uzupełnij 19
📈 Analiza wykresu 16

★ Poziom trudności

Bardzo łatwe 8 (2%)
Łatwe 124 (34%)
Średnie 201 (56%)
Trudne 27 (8%)

📚 Źródła zadań

PR 360
🎯 CO MUSISZ UMIEĆ

Umiejętności sprawdzane w tym dziale

Lista zgodna z podstawą programową BiZ (zakres podstawowy i rozszerzony) oraz Informatorem CKE od roku 2026/2027.

1

Umowa o pracę – rodzaje, okres próbny, wypowiedzenie

Na okres próbny (do 3 miesięcy), na czas określony (maks. 33 miesiące i 3 umowy, potem z mocy prawa na czas nieokreślony), na czas nieokreślony. Okresy wypowiedzenia zależą od stażu: 2 tygodnie (do 6 miesięcy), 1 miesiąc (od 6 miesięcy), 3 miesiące (od 3 lat). Wypowiedzenie umowy na czas nieokreślony wymaga uzasadnienia. Rozwiązanie bez wypowiedzenia (dyscyplinarne) – ciężkie naruszenie obowiązków.

2

Zlecenie, dzieło, B2B – rozpoznawanie po treści

Zlecenie (art. 734 KC): staranne działanie, czynność, np. pośrednictwo w sprzedaży domu; minimalna stawka godzinowa; składki ZUS (chyba że inny tytuł ≥ płaca minimalna). Dzieło (art. 627 KC): konkretny rezultat, np. projekt aranżacji, tłumaczenie; bez składek społecznych. Usługi (art. 750 KC) – jak zlecenie. B2B: własna działalność, faktura, brak ochrony Kodeksu pracy. Zadanie 23 Informatora: aranżacja wnętrza → dzieło, sprzedaż domu w imieniu Piotra → zlecenie.

3

Kiedy zleceniodawca płaci składki ZUS

Składki społeczne od zlecenia są obowiązkowe, chyba że zleceniobiorca ma inny tytuł do ubezpieczenia (np. umowę o pracę) z wynagrodzeniem co najmniej równym płacy minimalnej – wtedy tylko składka zdrowotna. Zadanie 22: Jan z etatu 2 700 zł (poniżej 3 600 zł minimalnej) → zleceniodawca MUSI odprowadzać składki. Umiesz porównać kwoty z tabeli i rozstrzygnąć.

4

Prawa i obowiązki pracownika i pracodawcy

Pracownik: sumienna praca, przestrzeganie regulaminu i BHP, dbałość o dobro zakładu; prawo do wynagrodzenia, urlopu, bezpiecznych warunków, równego traktowania. Pracodawca: terminowa wypłata, BHP, przeciwdziałanie mobbingowi i dyskryminacji, informowanie o warunkach, umożliwianie podnoszenia kwalifikacji (art. 103¹ KP – urlop szkoleniowy 6 dni na maturę). Art. 18 KP: umowa nie może być mniej korzystna niż przepisy. Zadanie 25: 5 dni zamiast 6 → niezgodne z prawem (N), odmowa pokrycia kosztów pomocy → zgodne (T).

5

Czas pracy, urlop, nadgodziny

Norma: 8 godzin na dobę, przeciętnie 40 tygodniowo w 5-dniowym tygodniu. Nadgodziny: dodatek 50% (dni robocze) lub 100% (noc, niedziele, święta) albo czas wolny. Urlop wypoczynkowy: 20 dni (staż do 10 lat, wliczając naukę – liceum 4 lata, studia 8) lub 26 dni. Urlop na żądanie 4 dni. Umiesz policzyć wymiar urlopu przy niepełnym etacie (proporcjonalnie, zaokrąglenie w górę).

6

Systemy płac i składniki wynagrodzenia

Czasowy (stawka za godzinę/miesiąc), akordowy (za sztukę), prowizyjny (procent od sprzedaży), mieszany, kafeteryjny (benefity do wyboru). Składniki: wynagrodzenie zasadnicze, dodatek stażowy („wysługa lat” – na pasku z Informatora 20%), funkcyjny, motywacyjny, premia, nagroda, nadgodziny, ekwiwalent za urlop. Umiesz wskazać, który system motywuje do ilości, a który do jakości, i policzyć brutto z pasków.

7

Mobbing, dyskryminacja, PIP

Mobbing (art. 94³ KP): uporczywe i długotrwałe nękanie lub zastraszanie, poniżanie, izolowanie – pracownik może dochodzić zadośćuczynienia i odszkodowania. Dyskryminacja: nierówne traktowanie ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, religię, narodowość, formę zatrudnienia. Zgłoszenie: pracodawca (procedura antymobbingowa), PIP, sąd pracy, związki zawodowe. Zadanie 27: izolowanie i wymóg dostępności po godzinach bez wynagrodzenia przez wiele miesięcy = przejawy mobbingu.

⚠️ TYPOWE BŁĘDY

Pułapki, w które wpadają maturzyści

Błędy metody i interpretacji, za które klucz CKE odejmuje punkty — i jak ich unikać.

❌ Błąd

Umowa zlecenia to „umowa śmieciowa” bez żadnych składek.

✅ Poprawnie

Od umowy zlecenia składki społeczne i zdrowotna są co do zasady OBOWIĄZKOWE. Zwolnienie ze składek społecznych dotyczy tylko sytuacji, gdy zleceniobiorca ma inny tytuł (np. etat) z wynagrodzeniem co najmniej równym płacy minimalnej – wtedy zostaje sama zdrowotna. Bez składek społecznych jest umowa o DZIEŁO.

💡 Dlaczego: Zadanie 22.1 Informatora: Jan na etacie zarabia 2 700 zł, mniej niż minimalne 3 600 zł, więc zleceniodawca MA obowiązek odprowadzać składki. Porównaj kwotę z etatu z płacą minimalną z tabeli.
❌ Błąd

Pracodawca może w umowie dać mniej urlopu szkoleniowego, jeśli pracownik się zgodzi.

✅ Poprawnie

Art. 18 § 1 KP: postanowienia umowy nie mogą być mniej korzystne niż przepisy prawa pracy – takie zapisy są nieważne i zastępuje je ustawa. Urlop szkoleniowy na egzamin maturalny to 6 dni; zapis o 5 dniach jest niezgodny z prawem.

💡 Dlaczego: Zadanie 25 Informatora: stwierdzenie 1 – N. Ale odmowa pokrycia kosztów pomocy naukowych była zgodna z prawem (T), bo art. 103³ KP mówi „może przyznać”, nie „musi”. Czytaj: „przysługuje” (obowiązek) vs „może” (uprawnienie).
❌ Błąd

Projekt aranżacji wnętrza to umowa zlecenia, bo projektant „wykonuje zlecenie”.

✅ Poprawnie

Projekt to konkretny, sprawdzalny REZULTAT – umowa o dzieło (art. 627 KC). Zlecenie (art. 734 KC) dotyczy dokonania czynności prawnej w imieniu dającego zlecenie (np. sprzedaż domu w imieniu Piotra) i jest umową starannego działania.

💡 Dlaczego: Zadanie 23 Informatora: Dorota – art. 627 (dzieło), Dominik – art. 734 § 1 (zlecenie). Potoczne słowo „zlecenie” w opisie nie przesądza kwalifikacji prawnej – decyduje rezultat vs działanie.
❌ Błąd

Jedno ostre upomnienie od szefa to mobbing.

✅ Poprawnie

Mobbing wymaga UPORCZYWEGO i DŁUGOTRWAŁEGO nękania lub zastraszania, które poniża, ośmiesza lub izoluje pracownika (art. 94³ KP). Jednorazowa, nawet niesprawiedliwa krytyka to nie mobbing – może być naruszeniem dóbr osobistych lub zasad współżycia społecznego.

💡 Dlaczego: Zadanie 27 Informatora: przejawami są „ciągłe izolowanie” i wymóg dostępności online „przez kolejnych kilkanaście miesięcy” – kluczowe są słowa o powtarzalności i czasie.
❌ Błąd

Wynagrodzenie na umowie zlecenia może być dowolnie niskie, bo to nie etat.

✅ Poprawnie

Zlecenie i umowy o świadczenie usług objęte są MINIMALNĄ STAWKĄ GODZINOWĄ (ustalaną razem z płacą minimalną). Umowa o dzieło nie ma stawki minimalnej. Ustalenie wynagrodzenia poniżej stawki godzinowej jest nieważne.

💡 Dlaczego: Zadanie 22.2 Informatora sprawdza precyzję: propozycja pracodawcy (etat + 500 zł) była zgodna z prawem? F – bo pełny etat za 3 200 zł to mniej niż płaca minimalna 3 600 zł obowiązująca od 1 lipca 2023 r.
🧠 DO ZAPAMIĘTANIA

Pojęcia, wzory i instytucje

Spaced Repetition przypomina te pojęcia dokładnie wtedy, kiedy zaczynasz je zapominać.

Stosunek pracy

Relacja, w której pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju pod kierownictwem pracodawcy, w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym, a pracodawca – do zatrudniania za wynagrodzeniem. Reguluje go Kodeks pracy.

Cechy: podporządkowanie, osobiste świadczenie, ryzyko pracodawcy.

Rodzaje umów o pracę

Na okres próbny (do 3 miesięcy), na czas określony (łącznie do 33 miesięcy, maks. 3 umowy), na czas nieokreślony. Także na zastępstwo. Po przekroczeniu limitu umowa staje się bezterminowa.

Umowa musi być na piśmie przed dopuszczeniem do pracy.

Okres wypowiedzenia

Czas od złożenia wypowiedzenia do rozwiązania umowy: 2 tygodnie (staż do 6 miesięcy), 1 miesiąc (od 6 miesięcy), 3 miesiące (od 3 lat). Wypowiedzenie umowy bezterminowej wymaga podania przyczyny.

Ochrona: ciąża, wiek przedemerytalny, urlop.

Umowa zlecenia (art. 734 KC)

Umowa starannego działania – zleceniobiorca zobowiązuje się do dokonania określonej czynności. Minimalna stawka godzinowa, składki ZUS (z wyjątkami), brak urlopu i ochrony Kodeksu pracy.

Zadanie 23: sprzedaż domu w imieniu Piotra.

Umowa o dzieło (art. 627 KC)

Umowa rezultatu – przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła (projekt, tłumaczenie, mebel). Bez składek społecznych, bez stawki minimalnej, koszty uzyskania 20% lub 50%.

Zadanie 23: projekt aranżacji wnętrza.

Samozatrudnienie (B2B)

Świadczenie usług w ramach własnej działalności gospodarczej, często dla jednego kontrahenta. Wyższe netto (podatek liniowy, koszty), ale brak urlopu, ochrony przed zwolnieniem, własne składki ZUS.

Fikcyjne samozatrudnienie (cechy etatu) może zostać uznane za stosunek pracy.

Art. 18 Kodeksu pracy

Zasada uprzywilejowania pracownika: postanowienia umów nie mogą być mniej korzystne niż przepisy prawa pracy – mniej korzystne są nieważne, stosuje się przepisy.

Zadanie 25: 5 dni urlopu szkoleniowego zamiast 6 – nieważne.

Urlop wypoczynkowy i szkoleniowy

Wypoczynkowy: 20 dni (staż poniżej 10 lat) lub 26 dni; do stażu wlicza się naukę. Szkoleniowy: 6 dni na egzamin maturalny lub eksternistyczny, 21 dni na pracę dyplomową – gdy kształcenie z inicjatywy lub za zgodą pracodawcy.

Art. 103¹–103³ KP.

Systemy płac

Czasowy (za czas pracy), akordowy (za wykonaną ilość), prowizyjny (procent obrotu), mieszany, kafeteryjny. Dobór zależy od charakteru pracy i celu motywacyjnego (ilość vs jakość).

Pasek z Informatora: zasadnicze + wysługa lat 20% + dodatek motywacyjny.

Mobbing (art. 94³ KP)

Uporczywe i długotrwałe nękanie lub zastraszanie pracownika, wywołujące zaniżoną ocenę przydatności zawodowej, mające na celu poniżenie, ośmieszenie, izolowanie. Pracodawca ma obowiązek przeciwdziałać.

Zadanie 27: nazwa zjawiska = mobbing.

Dyskryminacja w zatrudnieniu

Nierówne traktowanie ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, przekonania, orientację, formę zatrudnienia – zakazana w rekrutacji, wynagradzaniu, awansach, zwolnieniach.

Ciężar dowodu częściowo na pracodawcy.

Państwowa Inspekcja Pracy

Organ nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy, BHP i legalności zatrudnienia. Przyjmuje skargi pracowników, nakłada mandaty, kieruje wnioski do sądu.

Spory indywidualne rozstrzyga sąd pracy.

🧭 STRATEGIA NAUKI

Jak skutecznie uczyć się tego działu

1

Zrób tabelę czterech form zatrudnienia (umowa o pracę, zlecenie, dzieło, B2B) z wierszami: podstawa prawna, przedmiot (działanie/rezultat), składki, stawka minimalna, urlop, wypowiedzenie. Zadania na dobieranie i P/F z tego działu to w 80% ta tabela.

2

W zadaniach z fragmentem ustawy najpierw podkreśl czasowniki: „przysługuje”, „nie mogą”, „jest nieważna” = obowiązek; „może”, „w szczególności” = uprawnienie. Rozstrzygnięcie wynika wprost z tego rozróżnienia.

3

Uzasadnienie zawsze buduj według wzoru: „Zgodnie z art. X … [przepis], a w opisie sytuacji … [fakt], zatem … [wniosek]”. Klucz CKE wymaga odwołania i do przepisu, i do opisu – jedno bez drugiego to połowa punktów.

4

Naucz się liczb Kodeksu pracy, które CKE lubi: 8/40 godzin, 20/26 dni urlopu, 4 dni na żądanie, 3 miesiące próby, 33 miesiące i 3 umowy, okresy wypowiedzenia 2 tyg./1 mies./3 mies., 6 dni urlopu szkoleniowego na maturę.

5

Przy zleceniu i składkach porównuj dwie liczby: wynagrodzenie z innego tytułu vs płaca minimalna z tabeli w zadaniu. Poniżej minimalnej – składki od zlecenia obowiązkowe.

6

Mobbing rozpoznawaj po trzech cechach z definicji: uporczywość, długotrwałość, cel poniżenia/izolacji. Jednorazowe zdarzenie odrzucaj z uzasadnieniem – to częsty dystraktor w P/F.

Typy zadań w tym dziale

Każdy typ wymaga innej strategii — obliczenia punktowane są za metodę i wynik, odpowiedzi otwarte za zgodność z prawem i etyką biznesu.

✎ Otwarte (AI) ⚖ P/F ⇄ Dopasuj ⎵ Uzupełnij ◉ A-D

FAQ — Zatrudnienie i prawo pracy

Najczęstsze pytania o ten dział

Czym różni się umowa zlecenia od umowy o dzieło?
Zlecenie (art. 734 KC) to umowa starannego działania – liczy się wykonywanie czynności, obowiązuje minimalna stawka godzinowa i co do zasady składki ZUS. Dzieło (art. 627 KC) to umowa rezultatu – liczy się gotowy, sprawdzalny efekt (projekt, tłumaczenie), bez składek społecznych i bez stawki minimalnej. Informator: projekt aranżacji = dzieło, sprzedaż domu w czyimś imieniu = zlecenie.
Kiedy od umowy zlecenia nie płaci się składek społecznych?
Gdy zleceniobiorca ma inny tytuł do ubezpieczenia – najczęściej umowę o pracę – z wynagrodzeniem co najmniej równym płacy minimalnej; wtedy od zlecenia płaci się tylko składkę zdrowotną. Jeśli etat daje mniej niż minimalna (jak 2 700 zł Jana z Informatora przy minimalnej 3 600 zł), składki od zlecenia są obowiązkowe. Studenci do 26 lat na zleceniu są zwolnieni ze składek.
Czy pracodawca może zapisać w umowie warunki gorsze niż w Kodeksie pracy?
Nie – art. 18 Kodeksu pracy stanowi, że postanowienia mniej korzystne dla pracownika niż przepisy są nieważne i zastępuje je ustawa. Można umówić się na warunki lepsze (więcej urlopu, wyższe dodatki). Dlatego 5 dni urlopu szkoleniowego zamiast ustawowych 6 to naruszenie prawa, nawet jeśli pracownik podpisał.
Ile urlopu przysługuje na pierwszym etacie po maturze?
Wymiar zależy od stażu, do którego wlicza się naukę: liceum daje 4 lata, technikum 5, studia 8 (nie sumują się – liczy się najkorzystniejszy). Poniżej 10 lat stażu przysługuje 20 dni, od 10 lat – 26 dni. W pierwszym roku pracy urlop nabywa się z dołu, po każdym miesiącu 1/12 wymiaru. Na niepełnym etacie – proporcjonalnie, z zaokrągleniem w górę.
Gdzie zgłosić mobbing lub niewypłacanie wynagrodzenia?
Najpierw do pracodawcy (ma obowiązek przeciwdziałać mobbingowi i zwykle ma procedurę), potem do Państwowej Inspekcji Pracy (kontrola, mandat) lub bezpośrednio do sądu pracy (zadośćuczynienie, odszkodowanie, zaległe wynagrodzenie). Pomocą służą też związki zawodowe. Odpowiedź maturalna powinna wskazać instytucję i jej kompetencję.

Powiązane działy

Naturalne kontynuacje tematu

👷

Rynek pracy

Przejdź →
🧾

Budżet domowy i podatki

Przejdź →
🏢

Przedsiębiorstwo i biznesplan

Przejdź →
📝

Zacznij rozwiązywać zadania: Zatrudnienie i prawo pracy

Pełen dostęp do zadań z tego działu (PR), obliczeń z kalkulatorem prostym ocenianych etapami jak w kluczu CKE, odpowiedzi otwartych sprawdzanych przez AI pod kątem prawa i etyki biznesu oraz Spaced Repetition pojęć i wzorów.

Od 49 zł / miesiąc. Anulujesz kiedy chcesz.

Rozpocznij ćwiczenie