🌍 GeografiaGeografia społ.-gospodarczaPR

Demografia i procesy społeczne — zadania maturalne

Rozmieszczenie ludności, przyrost naturalny i rzeczywisty, etapy rozwoju demograficznego, piramidy wieku i płci, starzenie się ludności, migracje i uchodźstwo, struktura narodowościowa i językowa, urbanizacja i jej fazy.

Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.

Sprawdzian z demografii i procesów społecznych z odpowiedziami →

zadań w dziale
144
zadań w dziale
umiejętności
10
umiejętności
pułapek do unikania
6
pułapek do unikania
Quiz w Matury Online — pytanie z tematu „Demografia i procesy społeczne” (Geografia) po sprawdzeniu odpowiedzi, z wynikiem i wyjaśnieniem

Quiz · Demografia i procesy społeczne

„Demografia i procesy społeczne” w Quizie — jak ćwiczysz

144 pytania z tego działu w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.

Quiz w Matury Online — panel „Filtruj” z zaznaczonym tematem „Demografia i procesy społeczne”, typy zadań i trudność 1–5, pod spodem pytanie z tego tematu
  • Filtrujesz, co chcesz ćwiczyć

    Wybierasz dział, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.

  • Wyjaśnienie po każdej odpowiedzi

    Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.

  • Powtórki pytań, na których się mylisz

    Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.

  • Trudność dobiera się do Ciebie

    Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.

9 typów zadań — Demografia i procesy społeczne

z 19 typów w całym quizie · liczba pytań · filtr „Typ” w quizie
  • Zamknięte (A–D) 27
  • Otwarte 24
  • Tabela danych 17
  • Obliczenia 15
  • Prawda/Fałsz 15
  • Dopasuj 14
  • Uzupełnij 12
  • Wykres 12
  • Wielokrotny wybór 8

Po odpowiedzi — od razu wyjaśnienie

Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.

Wypróbuj bez logowania

Kilka pytań z bazy z działu „Demografia i procesy społeczne” — kliknij odpowiedź i sprawdź.

Ćwicz dział „Demografia i procesy społeczne” w Quizie → darmowe konto: 5 pytań dziennie · bez dziennego limitu od 49 zł/mies.

Dział łączy obliczenia z interpretacją danych. Współczynnik przyrostu naturalnego to różnica liczby urodzeń i zgonów podzielona przez liczbę ludności i pomnożona przez 1000 (wynik w promilach), przyrost rzeczywisty to przyrost naturalny powiększony o saldo migracji, a współczynnik feminizacji to liczba kobiet przypadająca na 100 mężczyzn.

W zadaniu 24.1 z Informatora CKE (ludność Łodzi) trzeba obliczyć współczynnik feminizacji, przyrost naturalny, przyrost rzeczywisty i liczbę mieszkańców na koniec roku.

Podstawa programowa wymaga ponadto: wyjaśniania rozmieszczenia ludności, opisu etapów rozwoju demograficznego, oceny skutków eksplozji i regresu demograficznego, przyczyn i konsekwencji starzenia się ludności, kierunków i przyczyn migracji, odróżniania uchodźstwa od migracji ekonomicznej i znajomości zróżnicowania religijnego, a w zakresie rozszerzonym także struktury narodowościowej i językowej, faz urbanizacji, procesów metropolizacji, funkcji i typów fizjonomicznych miast.

Przed maturą

Powtórka z demografii i procesów społecznych krok po kroku

  1. 1

    Odśwież pojęcia

    Zacznij od: Gęstość zaludnienia, Współczynnik urodzeń i współczynnik zgonów, Przyrost naturalny i 9 kolejnych pozycji.

    Pełna lista
  2. 2

    Sprawdź, co umiesz

    10 umiejętności do odhaczenia, od „Rozmieszczenie ludności i gęstość zaludnienia” po „Fazy urbanizacji, metropolizacja i zespoły miejskie”.

    Lista umiejętności
  3. 3

    Uważaj na typowe błędy

    6 pułapek, np. „Przyrost rzeczywisty = przyrost naturalny + liczba imigrantów”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.

    Typowe błędy
  4. 4

Zakres materiału

Umiejętności sprawdzane w tym dziale

Lista zgodna z wymaganiami podstawy programowej PR i Informatorem CKE.

  1. 1

    Rozmieszczenie ludności i gęstość zaludnienia

    Wskazujesz na mapie obszary dużej koncentracji ludności i obszary prawie puste, a potem tłumaczysz różnice czynnikami przyrodniczymi (klimat, ukształtowanie terenu, dostęp do wody, żyzne gleby) i pozaprzyrodniczymi (historia osadnictwa, rozwój przemysłu i usług, sieć transportowa). Gęstość zaludnienia liczysz, dzieląc liczbę ludności przez powierzchnię. Przykład: w regionie o powierzchni 30 000 km² mieszka 2 400 000 osób, więc gęstość wynosi 80 os./km² (wymaganie VIII.1, zakres podstawowy).

  2. 2

    Współczynniki urodzeń, zgonów i przyrostu naturalnego

    Współczynniki demograficzne podaje się w promilach, czyli na 1000 mieszkańców. Przykład: w państwie liczącym 5 000 000 mieszkańców w ciągu roku urodziło się 60 000 dzieci i zmarło 45 000 osób. Współczynnik urodzeń wynosi 12‰, współczynnik zgonów 9‰, przyrost naturalny to 15 000 osób, a jego współczynnik 3‰. Na mapach świata porównujesz te wskaźniki między regionami i wyjaśniasz zmiany liczby ludności (wymaganie VIII.2, zakres podstawowy).

  3. 3

    Etapy rozwoju demograficznego

    Model przejścia demograficznego opisuje zmiany współczynników urodzeń i zgonów. W fazie I oba są wysokie, a przyrost naturalny mały. W fazie II zgony szybko spadają dzięki poprawie wyżywienia, higieny i opieki medycznej, urodzenia pozostają wysokie i zaczyna się eksplozja demograficzna. W fazie III maleją urodzenia, więc przyrost słabnie. W fazie IV oba współczynniki są niskie, a przyrost bliski zera. W niektórych opracowaniach dodaje się fazę V, w której zgonów jest więcej niż urodzeń, czyli następuje regres demograficzny. Do każdej fazy podajesz przykład państwa i oceniasz skutki eksplozji lub regresu (wymaganie VIII.3, zakres podstawowy).

  4. 4

    Struktura wieku i płci, piramidy

    Z piramidy wieku i płci odczytujesz liczebność roczników, wyże i niże demograficzne oraz przewagę kobiet albo mężczyzn w poszczególnych grupach wieku. Szeroka podstawa zwężająca się ku górze oznacza dużo urodzeń, a podstawa węższa od środka piramidy oznacza spadek urodzeń i starzenie się ludności. Z danych liczbowych obliczasz współczynnik feminizacji i wskaźnik obciążenia demograficznego. Informator CKE przypisuje temu wymaganiu zadania 24.1 i 24.2 o ludności Łodzi (wymaganie XV.2, zakres podstawowy).

  5. 5

    Starzenie się ludności

    Udział osób starszych rośnie z dwóch powodów: rodzi się mniej dzieci, więc kurczy się podstawa piramidy, i ludzie żyją dłużej, więc poszerza się jej wierzchołek. Wśród skutków wymieniasz rosnące wydatki na emerytury i opiekę zdrowotną, ubywanie osób w wieku produkcyjnym, popyt na usługi opiekuńcze i napływ imigrantów zarobkowych. Przykłady bierzesz z regionów, w których proces jest zaawansowany, np. z Europy albo z Japonii (wymaganie VIII.5, zakres podstawowy).

  6. 6

    Przyrost naturalny i rzeczywisty ludności Polski

    Przyrost rzeczywisty to przyrost naturalny powiększony o saldo migracji, liczone ze znakiem. Na podstawie wykresów, tabel i map analizujesz, jak zmieniała się liczba ludności Polski, i prognozujesz skutki obecnych przemian demograficznych, np. dla rynku pracy, szkolnictwa i systemu emerytalnego (wymaganie XV.3, zakres podstawowy).

Pokaż pozostałe 4
  1. 7

    Klasyfikacja migracji i fale migracyjne

    Migracje dzielisz według kilku kryteriów: przekroczenia granicy państwa (wewnętrzne i zewnętrzne), czasu (stałe, czasowe, sezonowe, wahadłowe), przyczyny (ekonomiczne, polityczne, religijne, rodzinne, środowiskowe) i dobrowolności (dobrowolne i przymusowe). Przy opisie fali migracyjnej podajesz kierunek, przyczyny wyjazdu z kraju pochodzenia i czynniki przyciągające w kraju docelowym, np. przy masowej emigracji z Europy do obu Ameryk (wymaganie XXI.4, zakres rozszerzony).

  2. 8

    Uchodźstwo a migracja ekonomiczna

    Migrant ekonomiczny wyjeżdża z własnej woli, żeby znaleźć pracę lub lepiej zarabiać, i może bezpiecznie wrócić. Uchodźca opuszcza kraj pod przymusem, uciekając przed wojną albo prześladowaniem, a powrót zagraża jego życiu lub wolności. Na przykładach z Europy i innych regionów opisujesz problemy uchodźców, w tym dzieci: utratę domu, przerwaną naukę, rozdzielenie rodzin, trudny dostęp do pracy (wymaganie VIII.8, zakres podstawowy).

  3. 9

    Wskaźnik urbanizacji, przyczyny i skutki urbanizacji

    Wskaźnik urbanizacji to udział ludności miejskiej w ogólnej liczbie ludności, wyrażony w procentach. Przykład: w państwie liczącym 6 000 000 mieszkańców w miastach mieszka 3 600 000 osób, więc wskaźnik wynosi 60 procent. Wartości z różnych państw porównujesz ostrożnie, bo każde państwo inaczej określa, co jest miastem. Wśród przyczyn urbanizacji wymieniasz rozwój przemysłu i usług oraz odpływ ludności z rolnictwa, wśród skutków zmiany stylu życia, rozrost zabudowy i problemy wielkich miast (wymaganie VIII.11, zakres podstawowy).

  4. 10

    Fazy urbanizacji, metropolizacja i zespoły miejskie

    Fazy urbanizacji rozpoznajesz po tym, gdzie przybywa, a gdzie ubywa mieszkańców: w urbanizacji rośnie centrum miasta, w suburbanizacji strefa podmiejska rośnie szybciej niż centrum, w dezurbanizacji traci cały zespół miejski, a w reurbanizacji ludność wraca do odnowionego centrum. Metropolizacja polega na skupianiu się w największych miastach funkcji wyższego rzędu i na ich powiązaniach z innymi metropoliami (wymaganie VIII.5, zakres rozszerzony).

Typowe błędy

Pułapki, w które wpadają maturzyści

Typowe błędy w zadaniach z tego działu — i jak ich unikać.

✗ Błąd

Przyrost rzeczywisty = przyrost naturalny + liczba imigrantów

✓ Poprawnie

Przyrost rzeczywisty = przyrost naturalny + saldo migracji, czyli różnica między liczbą imigrantów i emigrantów

Dlaczego: Saldo migracji ma znak. Gdy więcej osób wyjechało, niż przyjechało, saldo jest ujemne i w praktyce odejmujesz je od przyrostu naturalnego. Dodanie samych imigrantów pomija wyjazdy.

✗ Błąd

Współczynnik feminizacji to odsetek kobiet w całej ludności

✓ Poprawnie

Współczynnik feminizacji to liczba kobiet przypadająca na 100 mężczyzn

Dlaczego: Wartość powyżej 100 oznacza przewagę kobiet. Przykład: w gminie mieszka 52 000 kobiet i 48 000 mężczyzn, więc współczynnik wynosi 52 000 : 48 000 · 100 ≈ 108. Udział kobiet w tej samej gminie to 52 procent, czyli zupełnie inna wielkość.

✗ Błąd

Ujemny przyrost naturalny oznacza, że liczba ludności maleje

✓ Poprawnie

Liczba ludności maleje wtedy, gdy ujemny jest przyrost rzeczywisty

Dlaczego: Dodatnie saldo migracji może z nadwyżką wyrównać przewagę zgonów nad urodzeniami. Odwrotnie też się zdarza: przy dodatnim przyroście naturalnym duży odpływ emigrantów zmniejsza liczbę mieszkańców.

✗ Błąd

Eksplozja demograficzna bierze się z tego, że w krajach rozwijających się rodzi się coraz więcej dzieci

✓ Poprawnie

Eksplozja demograficzna zaczyna się wtedy, gdy szybko spada umieralność, a liczba urodzeń jeszcze długo pozostaje wysoka

Dlaczego: W fazie II przejścia demograficznego współczynnik urodzeń nie musi rosnąć. Przyrost naturalny jest duży, bo poprawa wyżywienia, higieny i medycyny obniża liczbę zgonów, zwłaszcza wśród dzieci, a wzorce dzietności zmieniają się wolniej.

Pokaż pozostałe 2
✗ Błąd

Starzenie się ludności wynika tylko z tego, że ludzie żyją coraz dłużej

✓ Poprawnie

Starzenie się ludności ma dwie przyczyny: spadek liczby urodzeń i wydłużanie się trwania życia

Dlaczego: Gdy rodzi się mniej dzieci, maleje udział najmłodszych, więc udział osób starszych rośnie nawet bez zmian w długości życia. Na piramidzie widać to jako zwężanie się podstawy.

✗ Błąd

Suburbanizacja to wyprowadzanie się ludności z miast na wieś, czyli koniec urbanizacji

✓ Poprawnie

W suburbanizacji ludność i część funkcji przenoszą się z centrum do strefy podmiejskiej, która pozostaje powiązana z miastem

Dlaczego: Mieszkańcy przedmieść nadal dojeżdżają do pracy, szkół i usług w mieście. Miejscowości podmiejskie mogą mieć status wsi, dlatego wskaźnik urbanizacji potrafi spadać, choć styl życia tych osób pozostaje miejski. Odpływ z całego zespołu miejskiego to dopiero dezurbanizacja.

Do zapamiętania

Definicje i pojęcia do powtórzenia

Gęstość zaludnienia
Liczba mieszkańców przypadająca na 1 km² powierzchni (os./km²)
Współczynnik urodzeń i współczynnik zgonów
Liczba urodzeń żywych albo zgonów w ciągu roku na 1000 mieszkańców, w promilach
W statystyce dzieli się zwykle przez średnią liczbę ludności w danym roku; w zadaniu używasz liczby podanej w treści
Przyrost naturalny
Różnica między liczbą urodzeń żywych i liczbą zgonów; podawany w liczbie osób albo jako współczynnik w promilach
Wartość ujemną nazywa się ubytkiem naturalnym
Saldo migracji
Różnica między liczbą osób napływających (imigranci) i odpływających (emigranci) z danego obszaru
Może być dodatnie albo ujemne
Przyrost rzeczywisty
Przyrost naturalny powiększony o saldo migracji; pokazuje, o ile faktycznie zmieniła się liczba ludności
Współczynnik dzietności
Średnia liczba dzieci, które urodziłaby kobieta w ciągu całego okresu rozrodczego przy obecnym natężeniu urodzeń
Wartość współczynnika poniżej poziomu prostej zastępowalności pokoleń oznacza, że każde kolejne pokolenie jest mniej liczne od poprzedniego
Współczynnik feminizacji
Liczba kobiet przypadająca na 100 mężczyzn
Wskaźnik obciążenia demograficznego
Liczba osób w wieku nieprodukcyjnym (przedprodukcyjnym i poprodukcyjnym) przypadająca na 100 osób w wieku produkcyjnym
Granice grup wieku podaje materiał do zadania
Wskaźnik urbanizacji
Udział ludności miejskiej w ogólnej liczbie ludności, wyrażony w procentach
Zależy od tego, jak dane państwo określa miasto; w różnych państwach decydują o tym np. liczba mieszkańców albo status administracyjny
Suburbanizacja
Faza urbanizacji, w której ludność i część funkcji przenoszą się z centrum miasta do strefy podmiejskiej
Metropolizacja
Skupianie się w największych miastach funkcji wyższego rzędu (zarządzanie, finanse, nauka, kultura) oraz rosnące powiązania tych miast z innymi metropoliami w kraju i na świecie
Aglomeracja monocentryczna, konurbacja, megalopolis
Aglomeracja monocentryczna ma jedno dominujące miasto z miejscowościami satelitarnymi, konurbacja to zespół kilku podobnej wielkości miast, których zabudowa się zrosła, a megalopolis to pasmo połączonych ze sobą zespołów miejskich
Konurbacja górnośląska jest przykładem zespołu policentrycznego

Jak się uczyć

Jak skutecznie uczyć się tego działu

  1. 1

    W obliczeniach demograficznych zapisuj wzór, podstawienie i jednostkę wyniku (osoby, promile, os./km²). Zasady oceniania zadania 24.1 z Informatora CKE wymagają poprawnego sposobu obliczenia i poprawnych wyników, więc sam wynik bez obliczeń nie wystarczy.

  2. 2

    Piramidę wieku czytaj od podstawy: szerokość najmłodszych grup mówi o urodzeniach, wcięcia o niżach, wybrzuszenia o wyżach, a przewaga jednej strony w najstarszych grupach o różnicy w długości życia kobiet i mężczyzn. W zadaniu 24.2 z Informatora CKE wniosek o wskaźniku obciążenia demograficznego uzasadnia się zmianą udziału ludności w wieku produkcyjnym i poprodukcyjnym.

  3. 3

    Na wykresie modelu przejścia demograficznego przyrost naturalny to odległość między linią urodzeń i linią zgonów. Najpierw ustal, która linia spada pierwsza, a dopiero potem nazwij fazę.

  4. 4

    Pytając o przyczyny migracji, rozdziel czynniki wypychające z kraju pochodzenia od przyciągających w kraju docelowym i odnieś każdy argument do materiału. Zadanie 25 z Informatora CKE łączy ten dział z geografią Polski (wymaganie XV.4, kierunki emigracji Polaków): trzeba wyjaśnić rozmieszczenie ludności pochodzenia polskiego w Niemczech dwoma argumentami, a w przykładowych rozwiązaniach pojawiają się przyczyny polityczne i ekonomiczne emigracji. Zadanie 20.2 o migracji Portugalczyków do Angoli Informator przypisuje działowi o powiązaniach postkolonialnych, więc łączy ono migracje z tamtym działem.

  5. 5

    Fazy urbanizacji rozpoznawaj po tym, gdzie rośnie, a gdzie maleje liczba mieszkańców: w centrum, w strefie podmiejskiej czy w całym zespole miejskim. W zadaniu 21.1 z Informatora CKE przyczyny jednej fazy dobiera się do modelu rozmieszczenia ludności miasta, a w zadaniu 22 porównuje się zespół miejski Tokio z konurbacją górnośląską.

Typy zadań

Typy zadań w tym dziale

Każdy typ wymaga innej strategii rozwiązywania.

FAQ

FAQ — Demografia i procesy społeczne

Ile punktów na maturze z geografii dają zadania z demografii i urbanizacji?
CKE nie podaje podziału punktów na działy. Informator CKE opisuje cały arkusz: egzamin trwa 180 minut, w arkuszu jest od 25 do 35 zadań, w tym wiązek, a za wszystkie zadania można uzyskać 60 punktów. Wiązka może zawierać od dwóch do czterech zadań występujących we wspólnym kontekście.
Jak obliczyć przyrost rzeczywisty i liczbę ludności na koniec roku?
Najpierw liczysz przyrost naturalny (urodzenia minus zgony), potem dodajesz saldo migracji z jego znakiem, a wynik dodajesz do liczby ludności z początku roku. Przykład: miasto ma na początku roku 200 000 mieszkańców, w ciągu roku jest 1800 urodzeń, 2400 zgonów, a saldo migracji wynosi +900. Przyrost naturalny to −600 osób (współczynnik −3‰), przyrost rzeczywisty to −600 + 900 = +300 osób, a na koniec roku miasto liczy 200 300 mieszkańców.
Czy na maturze trzeba znać aktualną liczbę ludności państw i miast?
Podstawa programowa wymaga analizy struktury demograficznej Polski na podstawie danych liczbowych i piramid wieku oraz analizy zmian liczby ludności na podstawie źródeł informacji geograficznej (wymagania XV.2 i XV.3, zakres podstawowy). W przykładowych zadaniach Informatora CKE dane są podane w materiale: tabela z danymi dla Łodzi w zadaniu 24.1 i mapa ludności pochodzenia polskiego w Niemczech w zadaniu 25. Ćwiczysz więc czytanie tabel, wykresów i map oraz liczenie wskaźników.
Czym różni się wskaźnik urbanizacji od faz urbanizacji?
Wskaźnik urbanizacji to jedna liczba: udział ludności miejskiej w całej ludności (wymaganie VIII.11, zakres podstawowy). Fazy urbanizacji opisują, jak zmienia się rozmieszczenie ludności w obrębie zespołu miejskiego, czyli w centrum i w strefie podmiejskiej (wymaganie VIII.5, zakres rozszerzony). Wskaźnik może się prawie nie zmieniać, a w tym samym czasie ludność przenosi się z centrum na przedmieścia.
Jak zrobić powtórkę z demografii i procesów społecznych przed maturą?
Sprawdza się taka kolejność. 1) W obliczeniach demograficznych zapisuj wzór, podstawienie i jednostkę wyniku (osoby, promile, os./km²). 2) Piramidę wieku czytaj od podstawy: szerokość najmłodszych grup mówi o urodzeniach, wcięcia o niżach, wybrzuszenia o wyżach, a przewaga jednej strony w najstarszych grupach o różnicy w długości życia kobiet i mężczyzn. 3) Na wykresie modelu przejścia demograficznego przyrost naturalny to odległość między linią urodzeń i linią zgonów. Na koniec sprawdź się w quizie z demografii i procesów społecznych, a potem w pełnym sprawdzianie.

Powiązane działy

Naturalne kontynuacje tematu

← Wszystkie działy

Zacznij rozwiązywać zadania z demografii i procesów społecznych

Pełen dostęp do 144 zadań z tego działu (PR), pracy z mapami, klimatogramami i przekrojami geologicznymi oraz oceny AI z punktacją CKE.

Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu