Test maturalny:  Skąpiec

Harpagon

Tytułowy skąpiec, bogaty mieszczanin paryski, ok. 60 lat, wdowiec, ojciec Elizy i Kleanta. Para się lichwą

Imię Harpagon

Od łacińskiego Harpago = hak do chwytania. Symbol chciwości — Harpagon chwyta i nie wypuszcza

Kleant

Syn Harpagona, zakochany w Mariannie, rywal miłosny ojca. Jawnie sprzeciwia się ojcu, szuka pożyczki u lichwiarzy, wykorzystuje skradzioną szkatułkę jako kartę przetargową

Eliza

Córka Harpagona, potajemnie zakochana w Walerym (uratował ją z tonięcia). Odmawia ślubu z Anzelmem

Walery

Młody szlachcic, ukochany Elizy. Zatrudniony jako rządca u Harpagona, pochlebia skąpcowi. Okazuje się synem don Tomasza/Anzelma

Marianna

Młoda kobieta, ukochana Kleanta, którą Harpagon też chce poślubić. Córka don Tomasza/Anzelma

Anzelm

Wybrany przez Harpagona na męża Elizy (bo nie żąda posagu). Okazuje się don Tomaszem d'Alburci, ojcem Walerego i Marianny

Don Tomasz d'Alburci

Prawdziwa tożsamość Anzelma. Bogaty szlachcic neapolitański, po rozbiciu okrętu przez szesnaście lat przekonany o śmierci rodziny. Deus ex machina

Frozyna

Swatka (w spisie osób: 'pośredniczka'). Zachwala Harpagonowi Mariannę, licząc na nagrodę. Mistrzyni pochlebstwa; w akcie IV pomaga młodym

Strzałka

Sługa Kleanta (La Flèche w oryginale). Wykrada szkatułkę z własnej inicjatywy i przynosi ją Kleantowi. Sprytny, ironiczny

Jakub

Kucharz i woźnica w jednej osobie. Fałszywie oskarża Walerego o kradzież z zemsty

Simon

Faktor — pośrednik, który kojarzy Kleanta z lichwiarzem (Harpagonem)

Szkatułka

Centralny rekwizyt — skrzynka z 10 tysiącami talarów zakopana w ogrodzie. Symbol obsesji Harpagona

10 tysięcy talarów

Suma w szkatułce ('Dziesięć tysięcy talarów w złocie')

Ogród

Miejsce zakopania szkatułki. W akcie IV Strzałka wychodzi 'z ogrodu ze szkatułką'

Monolog rozpaczy

Akt IV scena VII. Harpagon po kradzieży szkatułki: 'Złodziej! Złodziej! Rozbójnik! Morderca!' Chwyta sam siebie za ramię, podejrzewa widzów

Złodziej! Złodziej! Rozbójnik! Morderca!

Pierwsze słowa monologu rozpaczy. Dalej hiperbola: 'Gardło mi poderżnęli: wykradli mi pieniądze!' — Harpagon zrównuje stratę pieniędzy z utratą życia

Chwytanie samego siebie za ramię

Didaskalia w monologu: 'Chwytając siebie za ramię'. Harpagon: 'Oddaj pieniądze, łotrze! Ha, to ja sam!'

Wszystkich każę powywieszać

Z monologu rozpaczy: 'Wszystkich każę powywieszać; a jeśli nie odnajdę mego skarbu, sam się potem powieszę'

Skąpstwo

Główna cecha Harpagona. Doprowadzona do absurdu — oszczędzanie na jedzeniu i świecach, lichwa, 'bez posagu'

Lichwa

Pożyczanie pieniędzy na wysoki procent. Harpagon nieświadomie ma pożyczyć własnemu synowi

Aulularia

Komedia Plauta o garncu złota. Źródło Molière'a. Główny bohater: Euklion

Euklion

Bohater 'Aulularii' Plauta. Strzeże garnka złota, podejrzewa wszystkich. Pierwowzór Harpagona

Plaut

Rzymski komediopisarz (ok. 254-184 p.n.e.), autor 'Aulularii'

Klasycyzm francuski

Prąd w literaturze francuskiej XVII w. Rozum, umiar, 3 jedności

Komedia charakterów

Gatunek, w którym główny komizm wynika z przejaskrawionych cech postaci. Harpagon = typ skąpca

Proza

Forma językowa Skąpca — w przeciwieństwie do Świętoszka (wiersz)

Zasada trzech jedności

Reguła klasycystyczna wywodzona z 'Poetyki' Arystotelesa: miejsce (dom Harpagona), czas (jeden dzień), akcja (skąpstwo i konsekwencje)

5 aktów

Klasyczna budowa dramatu. Akt I — ekspozycja, akt V — rozwiązanie

Komizm postaci

Komizm wynikający z przejaskrawionych cech postaci. Dominujący w Skąpcu — karykatura Harpagona

Komizm sytuacyjny

Komizm sytuacji absurdalnych. Ojciec-syn jako rywale, ojciec-lichwiarz, monolog rozpaczy

Komizm słowny

Komizm w języku — przekręcona sentencja, pochlebstwa Frozyny, hiperbole

Farsa

Komizm fizyczny, sytuacyjny. W Skąpcu: chwytanie samego siebie, Jakub w podwójnej funkcji

Po to się żyje, aby jeść

Przekręcona przez Harpagona sentencja, którą przytacza Walery ('po to się je, aby żyć, nie zaś po to żyje, aby jeść'). Akt III, scena V

Anagnorisis

Z greckiego: rozpoznanie. Klasyczny chwyt z tragedii antycznej (Edyp). W Skąpcu — Anzelm-don Tomasz rozpoznaje dzieci

Deus ex machina

'Bóg z maszyny'. Zewnętrzna interwencja rozwiązująca konflikt. W Skąpcu — Anzelm/don Tomasz

Qui-pro-quo

Nieporozumienie komediowe. W Skąpcu (akt V) — Walery przyznaje się do miłości do Elizy, Harpagon myśli o kradzieży szkatułki

Peripetia

Odwrócenie sytuacji. W Skąpcu — Anzelm okazuje się ojcem Walerego i Marianny, Harpagon zgadza się na śluby z kalkulacji

Pochlebstwo

Główna technika Frozyny i Walerego wobec Harpagona

Manipulacja Frozyny

Pochlebstwa (Harpagon wygląda młodo, Marianna woli starszych) i wyliczenie oszczędności Marianny jako 'posagu'

25 lat Harpagona

Frozyna do Harpagona: 'znam ludzi, którzy w dwudziestym piątym roku starsi są od pana'. Pochlebstwo do próżności

Oszczędność dziewczyny

Argument Frozyny: skromne potrzeby Marianny mają być warte 'dwanaście tysięcy franków rocznie'. Harpagon: 'ten rachunek nie ma w sobie nic realnego'

Katastrofa morska

Kontekst fabularny. Rozbicie okrętu przed szesnastu laty rozdzieliło don Tomasza, jego żonę i dzieci (Walery, Marianna). Klucz do rozpoznania

Pierścień ojca

Akt III. Kleant zdejmuje ojcu z palca diament i wręcza go Mariannie jako upominek od Harpagona — komizm sytuacyjny

Uczta Harpagona

Akt III. Harpagon wydaje wieczerzę dla Anzelma, na której ma być Marianna. Targuje się z Jakubem o jedzenie

Oszczędzanie na jedzeniu

Harpagon każe podać 'potrawkę baranią, dobrze tłustą' i ciasto z kasztanami: 'To zapycha'

Gaszenie świecy

Akt V. Harpagon, 'spostrzegając, że dwie świece się palą, gasi jedną'

Rewidowanie sługi

Akt I. Harpagon każe Strzałce pokazać ręce, obmacuje jego spodnie. Strach przed kradzieżą

Jakub w podwójnej funkcji

Kucharz + woźnica w jednej osobie. Zdejmuje liberię stangreta i ukazuje się ubrany za kucharza

Fałszywe oskarżenie

Jakub z zemsty oskarża Walerego o kradzież szkatułki (akt V)

Boy-Żeleński

Tadeusz Boy-Żeleński (1874-1941). Polski tłumacz Molière'a. Wydanie jego przekładów komedii Molière'a ukazało się w 1912 r.

Niezmienność Harpagona

Harpagon nie nawraca się — w odróżnieniu od Scrooge'a Dickensa

Scrooge (Ebenezer)

Skąpiec z 'Opowieści wigilijnej' Dickensa (1843). Nawraca się dzięki duchom Bożego Narodzenia

Shylock

Lichwiarz z 'Kupca weneckiego' Szekspira

Gobseck

Lichwiarz z opowiadania Balzaca (1830)

Sknerus McKwacz

Scrooge McDuck Disneya (od 1947). Popkulturowa wersja skąpca

Konflikt pokoleń

Centralna oś dramatyczna. Harpagon (ojciec) vs Kleant (syn)

Wątek miłosny

Dwa wątki: Marianna-Kleant + Eliza-Walery. Klasyczny motyw komedii, happy end

Rywalizacja ojciec-syn

Harpagon i Kleant rywalami o Mariannę. Groteskowa sytuacja, motor akcji

Scena lichwiarska

Akt II. Harpagon-lichwiarz i Kleant-dłużnik rozpoznają tożsamość. Groteskowa scena

Cytat o lichwiarzu

Kleant do ojca: 'Więc to ty starasz się wzbogacić tak zbrodniczą lichwą?'

Szantaż szkatułką

Akt V. Kleant: 'oddać mi Mariannę czy stracić szkatułkę?'. Harpagon zgadza się, gdy Anzelm bierze na siebie koszty

Harpagon vs Orgon

Porównanie ze Świętoszka. Orgon ofiarą Tartuffe'a, Harpagon sam sobie wrogiem. Orgon przejrzewa, Harpagon nie

Harpagon vs Scrooge

Kluczowe porównanie. Obaj skąpcy, ale Scrooge nawraca się, Harpagon nie

Bergson

Henri Bergson 'Le Rire' (1900). Teoria komizmu: 'mechaniczne nałożone na żywe'. Harpagon jak maszyna obsesji

Mechaniczne nałożone na żywe

Du mécanique plaqué sur du vivant. Komizm Bergsonowski. Harpagon zachowuje się jak automat

Mizantrop

Inna komedia Molière'a (1666). Bohater: Alcest

Świętoszek

Inna komedia Molière'a (pierwsza wersja 1664). Tartuffe — obłudnik religijny

Tartuffe

Główny bohater Świętoszka. Obłudnik. Manipuluje Orgonem. Porównanie: Tartuffe zewnętrzny manipulator, Harpagon wewnętrzny wróg

Orgon

Główny bohater Świętoszka. Naiwny ojciec. Porównanie z Harpagonem — oba zaślepieni, ale Orgon przejrzewa

Palais-Royal

Teatr w Paryżu, gdzie premiera Skąpca 9 września 1668. Sam Molière zagrał Harpagona

9 września 1668

Data premiery Skąpca

1. 1 1) Startuj od ramy autora: Molière (Jean-Baptiste Poquelin, 1622–1673), aktor + dyrektor trupy + dramaturg. Inne komedie: „Świętoszek” 1664, „Mizantrop” 1666, „Don Juan”, „Chory z urojenia”.
2. 2 2) Premiera: 9 września 1668 r. w teatrze Palais-Royal w Paryżu. Sam Molière zagrał Harpagona.
3. 3 3) Epoka: klasycyzm francuski XVII w. (rozum, umiar, 3 jedności, naśladowanie antyku).
4. 4 4) Źródło: Plaut „Aulularia”, bohater Euklion. Klasycyzm = naśladowanie antyku.
5. 5 5) Forma: proza (nie wiersz!). Różnica od „Świętoszka” (aleksandryn).
6. 6 6) Struktura: 5 aktów + 3 jedności klasycystyczne (miejsce – dom Harpagona, czas – jeden dzień, akcja – skąpstwo). Komedia charakterów – cała postać zbudowana wokół jednej cechy.
7. 7 7) Główni bohaterowie: Harpagon (60 lat, wdowiec, lichwiarz, imię od łac. harpago = hak), Kleant (syn, rywal ojca), Eliza (córka, potajemnie związana z Walerym), Walery (rządca, syn don Tomasza), Marianna (ukochana Kleanta, córka don Tomasza), Anzelm = don Tomasz d'Alburci (deus ex machina), Frozyna (swatka), Strzałka (sługa Kleanta, La Flèche, kradnie szkatułkę), Jakub (kucharz + woźnica).
8. 8 8) Szkatułka = 10 tys. talarów zakopana w ogrodzie.
9. 9 9) Przed testem przypisz cytat do mówiącego: Frozyna schlebia sześćdziesięcioletniemu Harpagonowi – „znam ludzi, którzy w dwudziestym piątym roku starsi są od pana”; Kleant w scenie lichwiarskiej – „Więc to ty starasz się wzbogacić tak zbrodniczą lichwą?”; Harpagon w akcie IV scenie VII – „Złodziej! Złodziej! Rozbójnik! Morderca!”. Przekręconą sentencję o jedzeniu też umiej rozpoznać.
10. 10 10) Jeśli test pyta o komizm monologu po kradzieży, wymień zachowania: łapie za ramię sam siebie, o złodziejstwo posądza widzów, chce wszystkich powywieszać. Nazwa: komizm Bergsonowski – „du mécanique plaqué sur du vivant” (Bergson, „Le Rire”, 1900).
11. 11 11) Scena lichwiarska (akt II): Kleant szuka pożyczki przez Simona, lichwiarzem okazuje się własny ojciec.
12. 12 12) Deus ex machina: Anzelm = don Tomasz d'Alburci, neapolitański szlachcic, ojciec Walerego i Marianny (rodzinę rozdzieliło rozbicie okrętu). Anagnorisis + ironia (Harpagon zgadza się z kalkulacji, nie z miłości).
13. 13 13) Niezmienność Harpagona. Na końcu idzie „uściskać moją kochaną szkatułkę”. Nie nawraca się (kontrast ze Scrooge'em z „Opowieści wigilijnej” Dickensa, 1843, który nawraca się dzięki duchom).
14. 14 14) Checkpoint podczas testu: „Harpagon się nawraca” – błąd, Harpagon się nie zmienia; „Skąpiec jest pisany wierszem” – błąd, to proza; Anzelm to don Tomasz d'Alburci z Neapolu.

To dokładnie te same komponenty co w quizie, pokazane przed udzieleniem odpowiedzi. W aplikacji pytania pojawiają się jedno po drugim, a poprawną odpowiedź z wyjaśnieniem widzisz zaraz po wysłaniu swojej.

Powiązane tematy

Te działy łączą się z tematem „Skąpiec” – przećwicz je w Quizie.