Jan Kochanowski
Test sprawdza, czy po numerze trenu wiesz, o czym jest utwór: jak żal ojca po Urszuli przechodzi w zwątpienie, a potem w pocieszenie, co Kochanowski zmienił w antycznym gatunku i do kogo z antyku się odwołuje.
Lektura obowiązkowa (poziom podstawowy i rozszerzony)
Na poziomie podstawowym obowiązkowe są treny IX, X i XI, na rozszerzonym cały cykl.
Źródło: Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019), s. 40–41.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp do wszystkich przedmiotów od 49 zł/mies.
Sprawdzian z „Trenów” w wersji szkolnej →
O temacie
„Treny” Jana Kochanowskiego (1530–1584) to cykl 19 utworów żałobnych wydany w Krakowie w 1580 r. w Drukarni Łazarzowej Jana Januszowskiego. Poeta napisał je po śmierci córki Urszuli (w tekście: Orszuli), zmarłej w 1578 lub 1579 r.; według Trenu XII „więcej nad trzydzieści miesięcy nie miała”.
Cykl otwierają łacińskie motto i dedykacja zakończona słowami „Nie masz cię, Orszulo moja”, a w drugim wydaniu (1583) dodano „Epitafium Hannie Kochanowskiej”.
Do testu warto powtórzyć:
Cytaty, które warto znać dokładnie: „Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim”, „Pełno nas, a jakoby nikogo nie było”, „Kupić by cię, mądrości, za drogie pieniądze”, „Gdzieśkolwiek jest, jesliś jest”, „Nie jać onej, ale mnie ona płakać miała”, „Człowiek nie kamień”, „ludzkie przygody / Ludzkie noś”.
Pytania z bazy dla tego tematu
Prawdziwe pytania z bazy — kliknij odpowiedź i sprawdź. Po jednym z każdego dostępnego typu (do 6 zakładek). Tak samo wyglądają pytania w Quizie w aplikacji, gdzie odpowiedzi otwarte ocenia AI.
Jak działa quiz
W tym quizie
Quiz losuje spośród 92 pytania w bazie. Każdy typ pokazujemy tak, jak wygląda w Quizie.
Wybierz jedną z 4 odpowiedzi A/B/C/D.
Odpowiedz pełnym zdaniem. AI ocenia w 30 s z komentarzem CKE.
Wybierz wszystkie poprawne
Zaznacz wszystkie poprawne odpowiedzi. Częściowe punkty za hity, kary za false-positive.
Typ zadania w tym banku.
Zakres testu
12 kluczowych umiejętności – każdą przećwiczysz na pytaniach w Quizie.
Co trzeba umieć: wyjaśnić, czym jest tren i jaki układ miało antyczne epicedium (pochwała zmarłego, opłakiwanie straty, pocieszenie, napomnienie); wskazać te składniki w cyklu — pochwałę w Trenie XII, obraz straty w Trenie VIII („Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło”), pocieszenie i napomnienie w Trenie XIX. Nowatorstwo Kochanowskiego: bohaterką jest małe dziecko (w dedykacji: „niepospolitej dziecinie”), zamiast jednego utworu powstał cykl dziewiętnastu, a równie ważny jak zmarła jest opłakujący ją ojciec, który podpisuje się w dedykacji i do którego w Trenie XIX matka mówi „Spisz, Janie”. Epitafium jako gatunek: napis z Trenu XIII oraz osobne „Epitafium Hannie Kochanowskiej” z drugiego wydania (1583).
Co trzeba umieć: wymienić części cyklu (motto, dedykacja, 19 trenów; epitafium dla Hanny dodane w 1583 r.) i opisać jego przebieg. Tren I to wstęp z pytaniem, czy „w smutku jawnie żałować”, czy „z przyrodzeniem gwałtem mocować”. Treny II–VIII — narastająca świadomość straty i wspomnienie dziecka. Treny IX–XVI — zwątpienie w mądrość (IX), cnotę (XI) i nauki filozofów (XVI), pytania o los córki (X), jej pochwała (XII), napis nagrobny (XIII), mity o Orfeuszu (XIV) i Niobe (XV). Treny XVII–XVIII — zwrot do Boga („Pańska ręka mię dotknęła”, „Użyj dziś, Panie, nade mną litości”). Tren XIX — pocieszenie we śnie i rada matki: „ludzkie przygody / Ludzkie noś”.
Co trzeba umieć: przytoczyć początek („Wszytki płacze, wszytki łzy Heraklitowe / I lamenty, i skargi Symonidowe”) i wyjaśnić, kim byli Heraklit (filozof, według tradycji płaczący nad ludzkim losem) i Symonides (poeta, autor pieśni żałobnych). Rozpoznać rozbudowane porównanie: smok wybiera z gniazda „słowiczki liche”, a matka „szczebiece / Uboga” i daremnie rzuca się na zbójcę — to obraz bezsilności rodzica. Znać odpowiedź na zarzut „Prózno płakać”: „Wszystko prózno”. Zakończenie: „Nie wiem, co lżej: czy w smutku jawnie żałować, / Czyli sie z przyrodzeniem gwałtem mocować” — pytanie, które wraca w Trenach XVI, XVII i XIX.
Co trzeba umieć: przypisać obrazy do trenów. Tren V — oliwka, którą „sadownik podciął ukwapliwy” i która „Upada przed nogami matki ulubionej”. Tren VI — „Safo słowieńska”, lutnia, która miała na córkę „dziedzicznym prawem spaść”, i pożegnanie z matką („Przyjdzie mi klucze położyć, samej precz jechać”), przypominające pożegnanie panny młodej z pieśni weselnych. Tren VII — „letniczek pisany”, „uploteczki”, „paski złocone”, „giezłeczko” i grudka ziemi („bryłeczkę”); „i posag i ona / W jednej skrzynce zamkniona”. Tren VIII — „Pełno nas, a jakoby nikogo nie było: / Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło”. Tren XII — wyliczenie zalet („Ochędożne, posłuszne, karne, niepieszczone”) i wiek: „więcej nad trzydzieści miesięcy nie miała”. Pochwała jest wyolbrzymiona zgodnie z konwencją gatunku.
Co trzeba umieć: powiedzieć, co podważa każdy z trzech trenów. Tren IX — mądrość, która podobno umie „Wszytki ludzkie frasunki […] wykorzenić”; poeta po latach nauki jest „z stopniów ostatnich zrzucony / I miedzy insze, jeden z wiela, policzony”. Tren X — pewność co do losu córki po śmierci: szereg pytań bez odpowiedzi i warunkowe „Gdzieśkolwiek jest, jesliś jest”. Tren XI — cnotę i pobożność: „Fraszka cnota” (słowa przypisane Brutusowi), „Kogo kiedy pobożność jego ratowała?”, „Nieznajomy wróg jakiś miesza ludzkie rzeczy”. Znać zakończenie Trenu XI: obawę przed utratą rozumu („baczenie swoje”) i odpowiedź matki w Trenie XIX („baczenie twoje / I stateczność jest droższa”).
Co trzeba umieć: opisać sytuację (sen „na godzinę przed świtanim”, matka poety z Urszulą na ręku — „Giezłeczko białe na niej, włoski pokręcone, / Twarz rumiana”) i wymienić argumenty matki: Urszula żyje „miedzy anioły i duchy wiecznemi”; ziemskie rozkosze są „biedne i płone”; córka uniknęła trudów życia (kupowania męża posagiem, bólu rodzenia i grzebania dzieci, sieroctwa, niewoli); cierpienie jest wspólnym prawem ludzi („A co wszytkich jednako ciśnie, nie wiem czemu / Tobie ma być, synu mój, naciężej jednemu”); „Skryte są Pańskie sądy”; rozum ma uprzedzić to, co zwykle goi czas („Teraz, Mistrzu, sam sie lecz; czas doktór każdemu”). Rada końcowa: „ludzkie przygody / Ludzkie noś; jeden jest Pan smutku i nagrody”. Wiedzieć, że tren odpowiada na Treny X i XI oraz że kończy się zdaniem: „Niepewien, jeslim przez sen słuchał czy na jawie”.
Co trzeba umieć: rozpoznać środek w cytacie i podać jego funkcję. Apostrofa — „Moja droga Orszulo” (VIII), „Zgwałciłaś, niepobożna śmierci, oczy moje” (IV), „Kupić by cię, mądrości, za drogie pieniądze” (IX), „Arpinie wymowny” (XVI). Paradoks — „Pełno nas, a jakoby nikogo nie było” (VIII). Hiperbola — „Safo słowieńska” (VI). Rozbudowane porównanie — smok i słowiki (I), oliwka (V). Zdrobnienia — „giezłeczko”, „tkaneczkę”, „bryłeczkę”, „uploteczki” (VII), „ręczynkami” (III), „zmazeczka” (X): czułość ojca i podkreślenie, jak małe było dziecko. Pytania retoryczne — Tren X. Anafora — „Wszytki płacze, wszytki łzy” (I). Metafora — „Kłosie mój jedyny” (XII), „sen żelazny” (VII).
Co trzeba umieć: przypisać postać do trenu i wyjaśnić jej rolę. Heraklit i Symonides — Tren I (wzory płaczu i skargi). Persefona/Prozerpina — Treny II, IV, V (władczyni podziemi). Niobe — Tren IV („skamięniała”) i Tren XV („Widzę czternaście mogił”, „stoi na Sypilu marmór nieprzetrwany”). Safona — Tren VI. Charon i Wyspy Szczęśliwe — Tren X. Brutus — Tren XI („Fraszka cnota”). Orfeusz i Pluton — Tren XIV (zejście z lutnią do podziemi). Erato — Tren XV. Cyceron — Tren XVI („Arpinie wymowny”; wygnanie, żal po córce, śmierć). Sybilla — Tren XIX. Motto cyklu to łaciński przekład wersów „Odysei” dokonany przez Cycerona.
Co trzeba umieć: pokazać, jak „Treny” sprawdzają ideał spokoju wobec losu, znany z „Pieśni” (Pieśń IX z Ksiąg wtórych: „Serce ma być jednakie”). Tren IX — mądrość ma dawać „Jednaką myśl tak w szcześciu, jako i w żałobie”, a poeta jest „z stopniów ostatnich zrzucony”. Tren XVI — „W dostatku będąc, ubóstwo chwalemy”; Cyceron nie sprostał własnym naukom („Wywiódłeś wszytkim, nie wywiódłeś sobie”); „Człowiek nie kamień”. Tren XVII — skromne życie nie uchroniło od ciosu; „Prózne to ludzkie wywody, / Żeby szkodą nie zwać szkody”; „Bóg sam mocen to hamować”. Tren XIX — rozum ma uprzedzić to, „co insze czas goi”, ale „jeden jest Pan smutku i nagrody”.
Co trzeba umieć: objaśnić metaforę kłosa z Trenu XII („Kłosie mój jedyny”, „znowu cię w smutną ziemię sieję, / Ale pospołu z tobą grzebę i nadzieję”) — kłos nie dojrzał, a wraca do ziemi, siew jest pogrzebem. Znać napis z Trenu XIII: „Orszula Kochanowska tu leży, kochanie / Ojcowe albo raczej płacz i narzekanie. / Opakeś to, niebaczna śmierci, udziałała: / Nie jać onej, ale mnie ona płakać miała” — „opak” znaczy: na odwrót. Wskazać ten sam motyw w Trenie IV („owoc niedordzały”) i w Trenie VII (pogrzeb zamiast wesela).
Co trzeba umieć: wymienić miejsca, o które pyta poeta, i tradycję, z której pochodzą — niebo („w liczbę aniołków małych policzona”), raj i czyściec (chrześcijaństwo); „szcześliwe / Wyspy”, Charon i woda zapomnienia (antyk); przemiana w słowika („piórka słowicze”); powrót tam, gdzie była przed urodzeniem. Poeta niczego nie rozstrzyga; kończy warunkowo: „Gdzieśkolwiek jest, jesliś jest, lituj mej żałości”, i prosi: „staw sie przede mną / Lubo snem, lubo cieniem, lub marą nikczemną”. Prośba spełnia się w Trenie XIX.
Co trzeba umieć: podać podstawowe fakty — pierwsze wydanie w Krakowie w 1580 r. (Drukarnia Łazarzowa Jana Januszowskiego), drugie w 1583 r. z dodanym „Epitafium Hannie Kochanowskiej”; Urszula zmarła w 1578 lub 1579 r.; poeta zmarł w 1584 r. Znać dedykację („Orszuli Kochanowskiej, wdzięcznej, ucieszonej, niepospolitej dziecinie […] Jan Kochanowski, niefortunny ociec”) i jej zakończenie: „Nie masz cię, Orszulo moja”. Wskazać w tekście ślady osobistego charakteru cyklu: nazwisko w Trenie XIII, „Spisz, Janie” w Trenie XIX, zwroty do lutni (Treny XIV–XVI), wzmianka o latach strawionych „nad księgami”.
📖 Do zapamiętania
Postacie, motywy, cytaty i konteksty z „Trenów”, o które pytają zadania w quizie.
Na czym potykają się maturzyści
Sprawdź, czy nie wpadasz w te pułapki – przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Treny zostały napisane po śmierci żony Kochanowskiego
„Treny” opłakują córkę poety, Urszulę. Mówi o tym dedykacja („Orszuli Kochanowskiej […] niefortunny ociec”) i napis z Trenu XIII: „Orszula Kochanowska tu leży”.
Dlaczego: Adresatką jest córka: dedykacja i napis nagrobny z Trenu XIII wymieniają ją z imienia i nazwiska. Żona poety pojawia się w cyklu jako żyjąca matka Urszuli (Treny VI i VII).
Treny to jeden utwór poetycki
To cykl 19 osobnych trenów poprzedzonych łacińskim mottem i dedykacją. W drugim wydaniu (1583) dodano „Epitafium Hannie Kochanowskiej”.
Dlaczego: Dziewiętnaście trenów, motto i dedykacja; epitafium dla Hanny doszło w drugim wydaniu (1583). Utwory różnią się długością i budową (strofy w Trenach XVI–XVIII).
Cykl kończy się bez pocieszenia — poeta nie znajduje ukojenia
Ostatni utwór, Tren XIX albo Sen, jest pocieszeniem: matka poety zapewnia, że „twoja namilejsza Orszuleczka żywie”, i radzi: „ludzkie przygody / Ludzkie noś; jeden jest Pan smutku i nagrody”.
Dlaczego: Tren XIX to mowa pocieszająca wygłoszona przez matkę poety. Ostatnie zdanie cyklu zostawia jednak wątpliwość: „Niepewien, jeslim przez sen słuchał czy na jawie”.
„Fraszka cnota” (Tren XI) to nawiązanie do fraszki jako gatunku literackiego
„Fraszka” znaczy tu: drobiazg, rzecz bez wartości. W tym samym znaczeniu słowo pada w Trenie IX — mądrość ma „wszytki rzeczy ludzkie […] za fraszkę”.
Dlaczego: Słowo oznacza błahostkę (tak samo w Trenie IX: „za fraszkę”). To słowa przypisane Brutusowi, a nie wypowiedź o literaturze.
W Trenie XVI Kochanowski potępia Cycerona
Poeta wytyka Cyceronowi, że sam nie umiał żyć według swoich nauk („Wywiódłeś wszytkim, nie wywiódłeś sobie”), ale stawia się obok niego: Cycerona „toż w przygodzie, / Co i mnie bodzie”.
Dlaczego: To zarzut rozdźwięku między słowami a życiem, a zarazem przyznanie się do tej samej słabości: „duszę toż w przygodzie, / Co i mnie bodzie”. Wniosek: „Człowiek nie kamień”.
Urszula miała w chwili śmierci 5–6 lat
Według Trenu XII Urszula „więcej nad trzydzieści miesięcy nie miała”, czyli nie skończyła trzech lat.
Dlaczego: Wiek łatwo zawyżyć, bo portret córki jest bardzo bogaty. Tymczasem było to małe dziecko, które według Trenu XIX jeszcze nie mówiło wyraźnie.
Osoba mówiąca w Trenach to postać zmyślona, bez związku z autorem
Cykl jest podpisany: w dedykacji „Jan Kochanowski, niefortunny ociec”, w Trenie XIII „Orszula Kochanowska”, a w Trenie XIX matka mówi do poety „Spisz, Janie”.
Dlaczego: W tekście padają imię i nazwisko: „Jan Kochanowski, niefortunny ociec” (dedykacja), „Orszula Kochanowska” (Tren XIII), „Spisz, Janie” (Tren XIX).
Tren X przedstawia wyłącznie chrześcijańską wizję zaświatów
Obok nieba, „aniołków małych”, raju i czyśćca pojawiają się w nim wyobrażenia antyczne: „szcześliwe / Wyspy”, Charon i woda zapomnienia, a także przemiana w słowika.
Dlaczego: Tren X zestawia niebo, raj i czyściec z Wyspami Szczęśliwymi, Charonem i przemianą w słowika — i niczego nie rozstrzyga („jesliś jest”).
W Trenach nie ma odwołań do antyku
Są w wielu utworach: Heraklit i Symonides (I), Prozerpina i Persefona (II, IV, V), Niobe (IV, XV), Safona (VI), Charon (X), Brutus (XI), Orfeusz i Pluton (XIV), Erato (XV), Cyceron (XVI), Sybilla (XIX).
Dlaczego: Odwołania antyczne są w większości trenów — od Heraklita w Trenie I po Sybillę w Trenie XIX — obok modlitwy z Trenu XVIII.
Tren VII to tylko opis dziecięcych ubrań
Ubiory są punktem wyjścia do zestawienia wyprawy ślubnej z pogrzebem: „Nie do takiej łóżnice, moja dziewko droga, / Miała cię mać uboga / Doprowadzić”.
Dlaczego: Tren zestawia wyprawę ślubną z pogrzebem; kończy się słowami „i posag i ona / W jednej skrzynce zamkniona”.
Treny zostały wydane po śmierci poety
„Treny” wyszły w Krakowie w 1580 r., za życia autora; drugie wydanie ukazało się w 1583 r. Kochanowski zmarł w 1584 r.
Dlaczego: Pierwsze wydanie: 1580, drugie: 1583; poeta zmarł w 1584 r.
Strategia
Kolejność kroków przy rozwiązywaniu – w quizie i na maturze.
Te pytania są realnymi pytaniami z bazy dla tematu „Treny” – tak wyglądają w aplikacji, te same komponenty co w quizie.
Wybierz wszystkie poprawne
Do wyboru:
To dokładnie te same komponenty co w quizie, pokazane przed udzieleniem odpowiedzi. W aplikacji pytania pojawiają się jedno po drugim, a poprawną odpowiedź z wyjaśnieniem widzisz zaraz po wysłaniu swojej.
Jak zacząć
Po założeniu konta wchodzisz w Quiz i w kreatorze sesji wskazujesz „Treny”. Cztery kroki:
Po zalogowaniu w górnym menu klikasz Quiz. Trafiasz na ekran konfiguracji sesji.
Wybierasz 📚 Język polski — kreator pokazuje wtedy epoki, lektury i działy z polskiego.
Wskazujesz „Treny” – od tej chwili losowane są tylko pytania z tego tematu. Możesz też wybrać całą epokę Renesans — wtedy quiz losuje z epoki i wszystkich jej lektur. Pominięcie tego kroku = pytania z całego polskiego.
Obok w kreatorze: 📜 Renesans · 📖 Kazania sejmowe · 🏛️ Odprawa posłów greckich
Wybierasz poziom matury (podstawowa / rozszerzona / oba), kategorię pytań (np. testy i quizy, pisanie, praca z tekstem) i liczbę pytań (5–30). Klikasz „Rozpocznij” – quiz dobiera pytania do lekturę „Treny” adaptacyjnie.
Już rozwiązujesz quiz, ale chcesz tylko pytań z „Treny”? Otwierasz panel Filtruj nad pytaniem – wybierasz temat, ewentualnie typ i trudność. Kolejne pytanie losuje się już z zawężonej puli. Twój postęp i streak są zachowane – nie zaczynasz od zera.
Najszybsza droga
Załóż konto i uruchom quiz z „Trenów” — pierwsze pytanie w minutę.
Znajomość treści utworu, postaci, problematyki i pojęć potrzebnych do interpretacji. „Treny” jest lekturą obowiązkową w zakresie rozszerzonym (podstawa programowa, Dz.U. 2024 poz. 1019).
Zamknięte i otwarte: wybór odpowiedzi, wielokrotny wybór, dopasowanie, luki w tekście, pytania otwarte i tematy wypracowań. Rozkład typów w tym teście widać wyżej na stronie i pochodzi z bazy pytań.
Odpowiedzi otwarte i wypracowania ocenia AI, a po ocenie widzisz komentarz z tym, czego w odpowiedzi zabrakło. W wypracowaniu maturalnym odwołanie do lektury musi być poprawne rzeczowo, dlatego warto znać utwór dokładnie.
Ten test dotyczy wyłącznie „Trenów”, a po każdej odpowiedzi pokazuje wyjaśnienie. Matura sprawdza więcej: w arkuszu podstawowym obok testu historycznoliterackiego są test „Język polski w użyciu” i wypracowanie (Informator CKE).
Te działy łączą się z tematem „Treny” – przećwicz je w Quizie.
92 pytania w bazie, wyjaśnienie po każdej odpowiedzi, ocena AI odpowiedzi otwartych, trudność dopasowana do Ciebie i powtórki tego, co sprawiło Ci kłopot. Pełny dostęp do wszystkich przedmiotów — 49 zł/mies.
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).
