Epoka między renesansem a oświeceniem: kontrast, przepych, niepokój. Motywy vanitas, memento mori, theatrum mundi, carpe diem. Kontrreformacja, sarmatyzm. Morsztyn, Naborowski, Sęp Szarzyński, Potocki, Pasek.
Konto zakładasz w minutę · pełny dostęp od 49 zł/mies.
Sprawdzian z baroku (język polski) z odpowiedziami →
Quiz · Barok
70 pytań z tej epoki w jednym miejscu. Wybierasz je filtrem, po każdej odpowiedzi widzisz wyjaśnienie, a quiz sam dobiera trudność i wraca do Twoich błędów.
Wybierasz epokę albo lekturę, typ zadania i trudność 1–5. Przy każdej opcji widzisz, ile pytań zostaje w puli.
Od razu wiesz, czy dobrze — i dlaczego. Zadania otwarte ocenia AI według zasad oceniania CKE, z punktacją częściową.
Pytanie z błędem wraca po kilku dniach z plakietką „Powtórka”. Powtórki zajmują najwyżej 30% sesji; wyłączasz je jednym przełącznikiem.
Quiz liczy Twój poziom z ostatnich odpowiedzi i podsuwa pytania, przy których trafiasz ok. 70% — nie za łatwe, nie za trudne.
Zaznaczasz odpowiedź, klikasz „Sprawdź” i widzisz, która była poprawna i dlaczego. Możesz też odsłonić odpowiedź bez rozwiązywania albo pominąć pytanie.
Kilka pytań z bazy z epoki „Barok” — kliknij odpowiedź i sprawdź.
Wprowadzenie
Barok to epoka między renesansem a oświeceniem. Umownie przyjmuje się, że trwał od końca XVI do około połowy XVIII wieku. Nazwę wywodzi się zwykle od portugalskiego słowa „barroco” – perła o nieregularnym kształcie.
Zakres zadań:
W podstawie programowej barok reprezentują „wybrane wiersze poetów epoki baroku” (zakres podstawowy); „Transakcja wojny chocimskiej” Potockiego i „Życie snem” Calderona są na liście lektur uzupełniających.
Przed maturą
12 umiejętności do odhaczenia, od „Ramy epoki i nazwa” po „„Pamiętniki” Paska”.
Lista umiejętności9 pułapek, np. „Barok charakteryzuje harmonia i jednorodny styl”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Typowe błędyNajpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.
Zakres materiału
12 kluczowych umiejętności — do przećwiczenia na zadaniach z bazy.
Barok rozpoczął się po soborze trydenckim, pod koniec XVI wieku; jego rozwój przypada na wiek XVII i pierwszą połowę XVIII wieku. Granice epok są umowne i w różnych opracowaniach podaje się je nieco inaczej. Nazwę wywodzi się zwykle od portugalskiego „barroco” – perła o nieregularnym kształcie; nadano ją epoce później. Tło: reformacja i kontrreformacja oraz liczne wojny, które uświadamiały ludziom kruchość życia.
Literaturę renesansu łączy się z klasycyzmem: przejrzystością, jednorodnością stylu, gatunkami antycznymi. Barok łączy wiele, często sprzecznych tendencji – wątki metafizyczne i zmysłowe, motywy średniowieczne i ozdobny język. Forma jest zdynamizowana przez kontrasty, a efekty ozdobne dają figury retoryczne i makaronizmy. Dlatego barok bywa nazywany epoką przeciwieństw.
Vanitas (łac. marność) – przekonanie o ulotności życia i nietrwałości dóbr doczesnych; pojęcie wiąże się z Księgą Koheleta: „Marność nad marnościami”. Memento mori – „pamiętaj o śmierci”. Wraz z doświadczeniem wojen wróciły motywy znane ze średniowiecza: marność i taniec śmierci (danse macabre), który oznacza równość wszystkich wobec śmierci. Theatrum mundi – życie ludzkie jako gra aktorska, człowiek jako aktor lub marionetka; motyw znany od starożytności, szczególnie popularny w baroku. W opozycji do nich stoi poezja „światowych rozkoszy” i motywy miłosne. Carpe diem („chwytaj dzień”) to formuła Horacego.
Koncept to wyszukany, oryginalny pomysł, na którym opiera się utwór poetycki; zwykle wykorzystuje antytezę, paradoks lub oksymoron, a jego celem jest zaskoczenie odbiorcy (wł. concetto). Konceptyzm – kierunek w poezji włoskiej i hiszpańskiej, oparty na zaskakujących kontrastach i niespodziewanych puentach. Marinizm – kierunek włoskiej poezji barokowej dbający o kunsztowną formę (metafory, wyszukane słownictwo); nazwa od nazwiska Giambattisty Marina. Przykład konceptu: sonet Morsztyna „Do trupa”, zbudowany na zestawieniu zmarłego z nieszczęśliwie zakochanym („Leżysz zabity i jam też zabity”).
Kontrast i antyteza – zestawienie przeciwieństw („Ty — strzałą śmierci, ja — strzałą miłości” w „Do trupa”). Paradoks – sformułowanie pozornie sprzeczne („Nie żyjąc, jako ogień w sobie czuję?” w „Cudach miłości”). Oksymoron – połączenie wyrazów o sprzecznych znaczeniach. Hiperbola – wyolbrzymienie. Anafora – powtórzenie tego samego słowa na początku kolejnych wersów lub zdań (w „Do trupa” wersy zaczynają się od „Ty”). Peryfraza – omówienie. Wyliczenie: „Dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt” w „Krótkości żywota” Naborowskiego.
Twórcy baroku przejęli gatunki ukształtowane wcześniej: sonet, elegię, sielankę, hymn, tren, fraszkę. W epice: epos, poemat, romans, pamiętnik – nie powstały w baroku, ale otrzymały nową formę. W dramacie XVII wieku: tragedia klasycystyczna (Corneille, Racine) i komedia Moliera. Sonet ma 14 wersów; „Do trupa” Morsztyna to dwie strofy czterowersowe i dwie trzywersowe, a sonety Sępa Szarzyńskiego składają się z trzech strof czterowersowych i dwuwiersza.
Nurt metafizyczny – refleksja nad sensem i kresem istnienia, stosunkiem człowieka do Boga, motyw vanitas: Mikołaj Sęp Szarzyński („Rytmy abo wiersze polskie”, m.in. sonet „O krótkości i niepewności na świecie żywota człowieczego”), Daniel Naborowski („Krótkość żywota”, „Marność”). Nurt dworski – zmysłowa uroda świata, miłość, gra słowem i zaskakująca puenta: Jan Andrzej Morsztyn („Do trupa”, „Niestatek”, „Cuda miłości”). Nurt sarmacki (ziemiański) – tradycja, religia, chwała oręża, życie na wsi: Wacław Potocki („Transakcja wojny chocimskiej”), Wespazjan Kochowski („Psalmodia polska”), Jan Chryzostom Pasek. Podziały nie są ostre: Naborowskiego wymienia się także wśród poetów nurtu dworskiego, a Sępa Szarzyńskiego zalicza się do wczesnego baroku.
Nurt w kulturze polskiej szlachty, zapoczątkowany pod koniec XVI wieku i popularny do połowy XVIII wieku. Szlachta wywodziła swoje pochodzenie od starożytnych Sarmatów. Wzorem był szlachcic-ziemianin i katolik, ceniący wolność, równość szlachecką i swojskość. Z sarmatyzmem łączą się: przekonanie o szczególnej roli szlachty w dziejach, niechęć do obcych, gościnność i wystawne biesiadowanie. Z czasem obraz Sarmaty nabrał znaczenia negatywnego – krytykował go już Wacław Potocki (np. „Zbytki polskie”).
Sobór trydencki (1545–1563) był odpowiedzią Kościoła katolickiego na reformację. Kultura baroku wyrosła z kontrreformacji i objęła przede wszystkim kraje katolickie. Towarzystwo Jezusowe (jezuici) założył Ignacy Loyola; papież Paweł III zatwierdził zakon w 1540 roku. Jezuici prowadzili szkoły i kolegia. Jezuicki kościół Il Gesù w Rzymie stał się pierwowzorem barokowych świątyń katolickich.
Kartezjusz (René Descartes) – racjonalizm: źródłem wiedzy jest rozum, a jej podstawą pewność własnego myślenia – „cogito ergo sum” (myślę, więc jestem); „Rozprawa o metodzie”. Blaise Pascal – uznawał, że rozum nie odpowiada na wszystkie pytania; człowieka nazwał „trzciną myślącą”: słabą, ale świadomą swojej słabości. Spinoza – istnieje jedna substancja: Bóg, czyli natura. Leibniz – rzeczywistość składa się z monad. W tym samym stuleciu rozwija się empiryzm (John Locke): wiedza pochodzi z doświadczenia.
Architektura sakralna: bogata dekoracja oddziałująca na emocje, wzorem fasada kościoła Il Gesù w Rzymie. Architektura świecka: monumentalizm, rozmach, bogate zdobnictwo (Wersal, Wilanów). Malarstwo: światłocień, dynamiczne postacie, iluzjonizm (freski Andrei Pozza w kościele św. Ignacego w Rzymie). Rzeźba: dynamizm, teatralny gest, silne emocje (Bernini, „Ekstaza św. Teresy”). W Polsce m.in. kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie i Kolumna Zygmunta III w Warszawie. Martwe natury typu vanitas, popularne w Niderlandach XVII wieku, przypominają o przemijaniu: czaszka, zegar, świeca, bańki mydlane, kwiaty, a także księgi i instrumenty muzyczne.
Jan Chryzostom Pasek (ok. 1636–1701) pochodził z Mazowsza, z okolic Rawy; uczył się w kolegium jezuickim. Służył pod Stefanem Czarnieckim, walczył m.in. w Danii (1658–1659). „Pamiętniki” obejmują lata 1656–1688: część wojenną (wojna ze Szwedami, wyprawa duńska, wyprawa przeciw Rakoczemu z 1657 roku – „mieliśmy wojnę węgierską”) i część ziemiańską (gospodarowanie, procesy, sejmiki, elekcje). Spisane pod koniec życia, wydane po raz pierwszy w 1836 roku. Narracja gawędziarska, z mowami, wierszami i makaronizmami – zapis życia szlachcica sarmackiego. Uwaga: „Pamiętników” nie ma na listach lektur w podstawie programowej (Dz.U. 2024 poz. 1019).
Typowe błędy
Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.
Barok charakteryzuje harmonia i jednorodny styl
Barok łączy sprzeczne tendencje: kontrast, dynamika, ozdobność. Przejrzystość i jednorodność stylu wiąże się z renesansowym klasycyzmem
Dlaczego: W literaturze baroku forma jest zdynamizowana przez kontrasty; obok siebie stoją wątki metafizyczne i zmysłowe.
Vanitas to motyw wymyślony w baroku
Vanitas pochodzi z Księgi Koheleta i był obecny już w średniowieczu; w baroku wrócił z nową siłą
Dlaczego: Doświadczenie wojen przywróciło w literaturze motywy marności i tańca śmierci. W Biblii: „Marność nad marnościami, powiada Kohelet”.
Vanitas znaczy „korzystaj z chwili”
Vanitas = marność. „Chwytaj dzień” to carpe diem
Dlaczego: Vanitas mówi o ulotności życia i nietrwałości dóbr doczesnych. Pochwała korzystania z życia to w baroku poezja „światowych rozkoszy”. Oba wątki istnieją obok siebie i stoją w opozycji.
Memento mori znaczy „korzystaj z dnia”
Memento mori = „pamiętaj o śmierci”
Dlaczego: Hasło przypomina o nieuchronności śmierci – łączy się z vanitas, nie z carpe diem.
Theatrum mundi to rodzaj teatru dworskiego
Theatrum mundi to motyw: życie ludzkie jako gra aktorska, świat jako scena
Dlaczego: Utwory z tym toposem pokazują ludzi jako aktorów lub marionetki, a życie jako rolę wyznaczoną przez siłę wyższą. Motyw jest znany od starożytności; w baroku rozwija go m.in. Calderon de la Barca („Wielki teatr świata”).
Sarmatyzm to nurt ogólnoeuropejski
Sarmatyzm to nurt w kulturze polskiej szlachty (koniec XVI – połowa XVIII wieku)
Dlaczego: Nazwa pochodzi od Sarmatów, od których szlachta polska wywodziła swoje pochodzenie.
Jezuici przewodzili reformacji
Jezuici (Towarzystwo Jezusowe) byli główną siłą kontrreformacji – odpowiedzi Kościoła katolickiego na reformację
Dlaczego: Zakon założył Ignacy Loyola, zatwierdził go papież Paweł III w 1540 roku. Jezuici prowadzili szkoły i kolegia.
Morsztyn to poeta nurtu metafizycznego
Jan Andrzej Morsztyn to najwybitniejszy poeta nurtu dworskiego. Nurt metafizyczny: Sęp Szarzyński, Naborowski
Dlaczego: Morsztyn pisze o miłości i bawi się słowem; także śmierć służy u niego konceptowi miłosnemu („Do trupa”). Uwaga: Naborowskiego wymienia się też wśród poetów dworskich – podział na nurty nie jest ostry.
Każdy sonet to dwie strofy czterowersowe i dwie trzywersowe
Sonet ma 14 wersów, ale układ strof bywa różny
Dlaczego: „Do trupa” Morsztyna ma układ 4+4+3+3. Sonety Sępa Szarzyńskiego mają trzy strofy czterowersowe i końcowy dwuwiersz.
Do zapamiętania
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.
Lektury z epoki
Każda lektura ma własną podstronę z zadaniami, strategią i pojęciami.
Przykłady z bazy
Poniżej 4 prawdziwych zadań z bazy — każde innego typu.
Po bitwie pod Trzemesznem (1656) chłopi przeszukujący pobojowisko znaleźli złoto w rozciętych wnętrznościach szwedzkiego trupa i zaczęli rozpruwać innych, „i tak znajdowali miejscami złoto, miejscem też błoto”. Żywym uciekinierom mówili: „Idźże, złodzieju pludraku, do domu: kiedy zdobyczy nie masz, daruję cię zdrowiem”.
Jak się uczyć
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
Ramy epoki podawaj jako umowne: od końca XVI do około połowy XVIII wieku. Nazwa – zwykle od portugalskiego „barroco”, perły o nieregularnym kształcie.
Barok zestawiaj z renesansem: tam przejrzystość i jednorodny styl, tu łączenie sprzeczności, kontrast, dynamika, ozdobność.
Motywy z tłumaczeniem: vanitas (marność), memento mori (pamiętaj o śmierci), theatrum mundi (świat jako teatr), carpe diem (chwytaj dzień), danse macabre (taniec śmierci).
Koncept pokazuj na tekście. „Do trupa” Morsztyna: zmarły i zakochany zestawieni punkt po punkcie, a puenta odwraca porównanie – „Ty się rozsypiesz prochem w małej chwili”, zakochany zaś nie może „rozsypać popiołem”. „Niestatek”: w zgodzie „Oczy są ogień”, „Włos złotem, perłą ząb”, a po zwadzie „Ząb szkapią kością, włosy pajęczyną”, a „oczy perzyną”.
Vanitas pokazuj na Naborowskim: „Krótkość żywota” („Dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt, żywot ludzki słynie”; „wielom była Kolebka grobem”) i „Marność” („Świat hołduje marności”, ale też „Miłujmy i żartujmy”).
Nurty i nazwiska: metafizyczny – Sęp Szarzyński, Naborowski; dworski – Morsztyn; sarmacki – Potocki, Kochowski, Pasek. Pamiętaj, że podziały nie są ostre.
Tło religijne: sobór trydencki (1545–1563), kontrreformacja, jezuici. Tło filozoficzne: Kartezjusz i racjonalizm, Pascal i „trzcina myśląca”.
FAQ
Wiedza z działu „Barok” przyda Ci się też tutaj:
70 zadań z tego działu w quizie z wyjaśnieniami, powtórkami i oceną AI. Subskrypcja odblokowuje cały katalog i pozostałe przedmioty — anulujesz, kiedy chcesz.
Pełny dostęp od 49 zł/mies. · jednorazowo 59 zł na 30 dni (BLIK / Przelewy24 / Google Pay / Apple Pay / Revolut / Karta) · subskrypcję anulujesz w 1 kliknięciu
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane przypomnienia o nauce).
