Bogurodzica: zadania maturalne i powtórka z polskiego 2027

Wprowadzenie

Bogurodzica na maturze

Bogurodzica uchodzi za najdawniejszą polską pieśń religijną i arcydzieło poezji średniowiecznej. Jej autora nie znamy; nie ustalono też czasu ani miejsca powstania — najczęściej przyjmuje się wiek XIII, rzadziej XII lub XI, wyjątkowo XIV. Zanim pieśń zapisano, długo krążyła w przekazie ustnym. Najstarsza, właściwa Bogurodzica to dwie zwrotki zakończone refrenem „Kyrieleison”.

W pierwszej wierni zwracają się do Maryi („Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja”) i proszą: „Zyszczy nam, spuści nam”. W drugiej zwracają się do Chrystusa, powołując się na Jana Chrzciciela („Twego dziela Krzciciela, bożycze”), i proszą o wysłuchanie modlitwy oraz o pobożne życie i zbawienie: „A na świecie zbożny pobyt, Po żywocie rajski przebyt”.

Dwa najstarsze zapisy pochodzą z początku XV wieku: przekaz kcyński (dwie zwrotki z nutami, na wyklejce kodeksu kazań Macieja z Grochowa ukończonego w 1407 roku) i przekaz krakowski (rękopis 408 Biblioteki Jagiellońskiej z 1408 roku, 13 zwrotek bez nut). Różnią się szczegółami: w kcyńskim jest „napełń myśli” i „A dać raczy”, w krakowskim — „napełni myśli” i „Oddać raczy”.

Od początku XV wieku do dwóch zwrotek dołączano następne; w poszerzonej pieśni wyróżnia się część archaiczną (zwrotki 1–2), wielkanocną (3–6, od słów „Nas dla wstał z martwych syn boży”) i pasyjną (7–15). Pierwszy druk — 15 zwrotek — ukazał się w 1506 roku w Statucie Jana Łaskiego, z informacją, że pieśń ułożył św. Wojciech; większość badaczy tę tradycję odrzuciła.

Język pieśni jest pełen archaizmów:

Leksykalnych: Gospodzin, dziela, zwolena, zbożny, przebyt
Fonetycznych: sławiena, Krzciciel
Słowotwórczych: bożyc
Fleksyjnych: mianownik w funkcji wołacza; zyszczy, spuści
Składniowych: „Bogiem sławiena”, „Twego dziela”) i znaczeniowych („napełni myśli” = spełnij pragnienia

Forma jest kunsztowna: wiersz średniowieczny o nierównej liczbie sylab, bez przerzutni, z rymami końcowymi i wewnętrznymi, apostrofami i antytezami („Bogurodzica dziewica”, „syna Gospodzina”). Układ modlitwy — Maryja, Jan Chrzciciel, Chrystus — ma analogię w motywie ikonograficznym deesis, znanym w Polsce m.in. z malowidła w kolegiacie w Tumie pod Łęczycą (ok. 1160).

Jan Długosz nazwał Bogurodzicę carmen patrium (pieśnią ojczystą) i zapisał, że śpiewano ją pod Grunwaldem (1410), Nakłem (1431) i Wiłkomierzem (1435); w XV wieku była też pieśnią koronacyjną.

Źródła:

Tekst w wydaniu Wolnych Lektur: przekaz krakowski, z przypisami
Opracowanie Romana Mazurkiewicza: staropolska.pl
Materiały zpe.gov.pl i blog Biblioteki Narodowej: polona.pl

Przed maturą

Powtórka z „Bogurodzicy” krok po kroku

1

Odśwież pojęcia

Zacznij od: Bogurodzica, Theotokos, Bogu rodzica i 35 kolejnych pozycji.
Pełna lista
2

Sprawdź, co umiesz

12 umiejętności do odhaczenia, od „Treść i budowa” po „Porównanie z Lamentem świętokrzyskim”.
Lista umiejętności
3

Uważaj na typowe błędy

12 pułapek, np. „Autorem Bogurodzicy jest św. Wojciech”. Przy każdej jest poprawna wersja i wyjaśnienie.
Typowe błędy
4

Sprawdź się

Najpierw krótki quiz, potem pełny sprawdzian z całego zakresu.

Quiz z „Bogurodzicy” Sprawdzian z „Bogurodzicy” Rozwiąż zadania z bazy

Zakres materiału

Bogurodzica — co musisz umieć

12 kluczowych umiejętności — do przećwiczenia na zadaniach z bazy.

1
Treść i budowa — dwie najstarsze zwrotki
Właściwa, najstarsza Bogurodzica to dwie zwrotki zakończone refrenem „Kyrieleison”. Zwrotka pierwsza jest zwrotem do Maryi: „Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja, U twego syna Gospodzina matko zwolena, Maryja!”, po którym następują dwie krótkie prośby: „Zyszczy nam, spuści nam” (zdobądź dla nas, ześlij nam). Zwrotka druga zwraca się do Chrystusa z powołaniem się na Jana Chrzciciela: „Twego dziela Krzciciela, bożycze, Usłysz głosy, napełni myśli człowiecze”. Wierni proszą o wysłuchanie modlitwy („Słysz modlitwe, jąż nosimy”) i o dwie rzeczy: „A na świecie zbożny pobyt, Po żywocie rajski przebyt”, czyli o pobożne, pomyślne życie na ziemi i o przebywanie w raju po śmierci. Cytaty podajemy w brzmieniu przekazu krakowskiego (wydanie Wolnych Lektur). W przekazie kcyńskim, drukowanym w wielu podręcznikach, te same wersy brzmią: „napełń myśli człowiecze”, „Słysz modlitwę” i „A dać raczy, jegoż prosimy”. W treści obu zwrotek nie ma ani słowa o walce — to modlitwa.
2
Postaci w pieśni — adresaci i pośrednicy
W dwóch najstarszych zwrotkach występują trzy postaci. 1) Maryja — adresatka pierwszej zwrotki. Nazwana jest Bogurodzicą (Bożą Rodzicielką), dziewicą, „Bogiem sławiena” (sławiona przez Boga albo ze względu na Boga) i „matko zwolena” (matką wybraną). Ma wyjednać łaski u swego Syna. 2) Chrystus — adresat drugiej zwrotki, nazwany „bożycze”, czyli Synu Boga (wołacz od słowa bożyc); w pierwszej zwrotce mowa o nim „U twego syna Gospodzina”, czyli Pana. 3) Jan Chrzciciel („Krzciciel”) — nie jest adresatem; wierni powołują się na niego, zwracając się do Chrystusa: „Twego dziela Krzciciela” znaczy: dla twego Chrzciciela. Mówi zbiorowość wiernych („nam”, „nosimy”, „prosimy”). Adresat się zmienia: najpierw Maryja, potem Chrystus. Św. Wojciech w tekście się nie pojawia — tradycja uznawała go jedynie za autora pieśni.
3
Motyw deesis — analogia w ikonografii
Deesis (gr. modlitwa, prośba) to temat ikonograficzny powstały w Bizancjum w VI–VII wieku: w centrum Chrystus jako Władca i Sędzia (Pantokrator), po bokach Maryja i Jan Chrzciciel w postawach wstawienniczych. Od X wieku przedstawienie to rozpowszechniło się na Zachodzie. W Polsce zachowało się m.in. romańskie malowidło ścienne z grupą Deesis w kolegiacie w Tumie pod Łęczycą (ok. 1160) oraz miniatura w tzw. Psałterzu trzebnickim (1. poł. XIII w.). Układ pieśni — Maryja w pierwszej zwrotce, Jan Chrzciciel w drugiej, Chrystus jako ten, do którego ostatecznie kierowana jest prośba — ma w tym motywie wyraźną analogię. Badacze mówią o związku pieśni z deesis jako o jednej z propozycji wyjaśnienia jej źródeł, a nie o udowodnionym wzorze (opracowanie R. Mazurkiewicza, staropolska.pl; zpe.gov.pl).
4
Archaizmy — typy i przykłady
Tekst był trudny już dla ludzi XVI wieku, dlatego w późniejszych zapisach dawne słowa zastępowano nowszymi. Przykłady z dwóch pierwszych zwrotek: 1) leksykalne (słowa, które wyszły z użycia): Gospodzin = Pan, dziela = dla, zwolena = wybrana, zbożny = pobożny, pomyślny, przebyt = przebywanie, jąż = którą, jegoż = czego, o co; 2) fonetyczne (dawne brzmienie): sławiena (dziś: sławiona), Krzciciel (dziś: Chrzciciel); 3) słowotwórcze: bożyc — z dawnym przyrostkiem -yc, -ic oznaczającym czyjegoś syna (boż+yc = Boży syn); w najstarszych rękopisach Bogu rodzica to dwa słowa z formą celownika; 4) fleksyjne: Bogurodzica, dziewica, Maryja — formy mianownika użyte w funkcji wołacza; dawne formy trybu rozkazującego zyszczy, spuści, raczy (dziś: racz); 5) składniowe: „Bogiem sławiena” — narzędnik bez przyimka; „Twego dziela” — szyk odwrotny do dzisiejszego (dla twego); 6) znaczeniowe: myśli w wersie „napełni myśli człowiecze” to pragnienia, a cały zwrot znaczy: spełnij pragnienia ludzi. Forma sławiena bywa przywoływana jako dowód dawności pieśni, ale badacze nie wykluczają, że to późniejszy wpływ czeski.
5
Wzorce i oryginalność
Wzoru pieśni szukano w hymnografii grecko-bizantyńskiej, w tradycji cerkiewnosłowiańskiej, w łacińskiej poezji Zachodu i w pieśniach staroczeskich. Wskazywano m.in. na podobieństwa do czeskiej pieśni „Hospodine, pomiluj ny” i na czechizmy w tekście. Pierwowzoru jednak nie odnaleziono — ani na Wschodzie, ani na Zachodzie — i dlatego Bogurodzica uchodzi za utwór rodzimy i oryginalny, a nie za przekład. Z łacińską poezją tropów i sekwencji XII–XIII wieku łączą ją budowa wersów i rymy; melodia ma odpowiedniki w zachodniej muzyce tego czasu.
6
Autorstwo — pieśń anonimowa i tradycja o św. Wojciechu
Autor Bogurodzicy jest nieznany. Najdawniejsza tradycja przypisała pieśń św. Wojciechowi (zm. 997): z taką informacją tekst wydrukowano w 1506 roku w Statucie Jana Łaskiego, a w 1579 roku powtórzył ją Piotr Skarga w „Żywotach świętych”. Nie wiadomo, czy Łaski sam wpadł na ten pomysł, czy powtórzył obiegową opinię. Większość badaczy tę tradycję odrzuciła. Wśród domniemanych autorów wymieniano też franciszkanina Boguchwała, św. Jacka Odrowąża i Wincentego z Kielczy — żadnej z tych hipotez nie udowodniono. Pewne jest tyle, że pieśń ułożył ktoś bardzo dobrze wykształcony, obeznany z łacińską poezją religijną.

Pokaż pozostałe 6

7
Datowanie i najstarsze zapisy
Czasu powstania pieśni nie ustalono. Najczęściej przyjmuje się wiek XIII (często: jego pierwszą połowę lub połowę), rzadziej XII lub nawet XI, wyjątkowo XIV. Analiza języka, wersyfikacji i melodii skłania do wniosku, że pieśń jest starsza niż „Kazania świętokrzyskie”. Zanim ją zapisano, długo żyła w przekazie ustnym, więc pierwotnego brzmienia nie znamy. Dwa najstarsze zapisy pochodzą z początku XV wieku i oba są w Bibliotece Jagiellońskiej: 1) przekaz kcyński — dwie zwrotki z nutami na wyklejce kodeksu łacińskich kazań Macieja z Grochowa, wikariusza w Kcyni koło Gniezna; kodeks ukończono w 1407 roku, a pieśń wpisano około 1407–1408 roku lub niewiele później; 2) przekaz krakowski (rękopis 408) — 13 zwrotek bez nut w kodeksie ukończonym w 1408 roku. To, że pieśń zapisano w tym samym czasie w dwóch odległych miejscach i w dwóch różnych wersjach, świadczy o jej szerokim obiegu ustnym. Pierwszy druk: Statut Łaskiego, Kraków 1506 — 15 tzw. zwrotek kanonicznych.
8
Dalsze zwrotki — część wielkanocna i pasyjna
Od początku XV wieku dwuzwrotkową pieśń łączono z innymi pieśniami; powstała całość złożona z kilkunastu zwrotek, niejednolita w treści i w budowie wiersza. Badacze wyróżniają w niej trzy części: archaiczną (zwrotki 1–2), wielkanocną (3–6) i pasyjną (7–15). Część wielkanocna zaczyna się od słów „Nas dla wstał z martwych syn boży” i mówi o tym, że Bóg uwolnił swój lud od władzy szatana („Starostę skował pkielnego”); kończy ją zwrot do Adama: „Adamie, ty boży kmieciu, Ty siedzisz u Boga [w] wiecu”, z prośbą, by doprowadził swoje dzieci tam, „Gdzież krolują anjeli”. Część pasyjna przypomina mękę Chrystusa („Ciebie dla, człowiecze, dał Bog przekłoć sobie Ręce, nodze obie”) i odkupienie („Ni śrebrem, ni złotem nas diabłu odkupił”). Całość zamyka prośba do Maryi („Maryja dziewice, prośmy synka twego”) i życzenie: „Bychom szli szwyćcy w raj”.
9
Forma artystyczna — wiersz średniowieczny, rymy, antyteza
Pieśń jest kunsztowna. 1) Wiersz średniowieczny: liczba sylab w wersach jest nierówna (w pierwszej zwrotce 16, 17 i 6), a każdy wers jest zdaniem lub samodzielną składniowo częścią zdania — bez przerzutni. 2) Rymy końcowe i wewnętrzne: Bogurodzica — dziewica, syna — Gospodzina, sławiena — zwolena, dziela — Krzciciela, bożycze — człowiecze, nosimy — prosimy, pobyt — przebyt; formy mianownika w funkcji wołacza nasycają pierwszą zwrotkę współbrzmieniami na -a. 3) Wersy dają się podzielić na rymowane cząstki o podobnej liczbie sylab (5+3, 5+3; 5+4, 5+3; 3+3) — tak jak w łacińskich tropach i sekwencjach. 4) Antytezy: „Bogurodzica dziewica” (matka i zarazem dziewica) oraz „syna Gospodzina” (syn, który jest Panem). 5) Apostrofy do Maryi i do Chrystusa oraz pary próśb: zyszczy — spuści, usłysz — napełni, pobyt — przebyt. 6) Melodia: jednogłosowa, w skali doryckiej, z melizmatami (kilka dźwięków na jednej sylabie), bliska chorałowi gregoriańskiemu.
10
Funkcje historyczne — od pieśni religijnej do pieśni ojczystej
O najdawniejszych losach pieśni niewiele wiadomo; przypuszcza się, że przed końcem XIV wieku śpiewano ją w zamkniętym, zapewne klasztornym kręgu i że nie była jeszcze pieśnią rycerską. W XV wieku stała się pieśnią ojczystą: Jan Długosz nazwał ją w „Rocznikach” carmen patrium i zapisał, że śpiewano ją przed bitwami pod Grunwaldem (1410), pod Nakłem (1431) i pod Wiłkomierzem (1435). O Grunwaldzie pisze: „całe wojsko królewskie zaśpiewało donośnym głosem ojczystą pieśń” (przekład Julii Mrukówny). Tekstu pieśni Długosz nie podał, a historycy mają wątpliwości, czy trudną melodię mogło śpiewać całe wojsko. W XV wieku Bogurodzica była też pieśnią koronacyjną — śpiewano ją przy koronacji Władysława Warneńczyka. W 1506 roku otworzyła drukowany zbiór praw, Statut Łaskiego. W XVII wieku zwyczaj śpiewania jej przed bitwą słabł: kaznodzieja Fabian Birkowski skarżył się, że nie słyszy już Bogurodzicy u idących do walki.
11
Teologia i światopogląd — Boże macierzyństwo, pośrednictwo, teocentryzm
Słowo Bogurodzica odpowiada greckiemu Theotokos — tytułowi Maryi jako Matki Boga, czczonej tak w Kościele od soboru efeskiego (431). W średniowieczu rangę ściśle dogmatyczną miały Boże macierzyństwo i dziewictwo Maryi; obie prawdy pieśń zestawia w pierwszych dwóch słowach. Modlitwa ma porządek hierarchiczny: wierni proszą Maryję, by wyjednała łaski u Syna, a do Chrystusa zwracają się, powołując się na Jana Chrzciciela — w tradycji chrześcijańskiej największego po Maryi orędownika. Najwyżej stoi Syn Boży. Przedmiotem prośby jest życie zgodne z wolą Boga i zbawienie („zbożny pobyt”, „rajski przebyt”), co odpowiada teocentryzmowi epoki: życie doczesne jest drogą do wiecznego.
12
Porównanie z Lamentem świętokrzyskim — dwa obrazy Maryi
Oba utwory są średniowiecznymi pieśniami maryjnymi, ale pokazują Maryję inaczej. W Bogurodzicy jest ona Bożą Rodzicielką, wybraną i sławioną, orędowniczką, do której zwraca się wspólnota; pieśń mówi językiem prawd wiary i nie opisuje uczuć. „Lament świętokrzyski” (XV w.) przedstawia Maryję jako matkę cierpiącą pod krzyżem i oddaje głos jej samej. Zestawiając oba teksty, warto wskazać: kto mówi (wierni — Maryja), do kogo, o co prosi lub na co się skarży i jakim językiem.

Typowe błędy

Tu łatwo stracić punkty

Rozróżnienia, na których łatwo stracić punkt, i sposób, żeby ich nie pomylić.

✗ Błąd

Autorem Bogurodzicy jest św. Wojciech

✓ Poprawnie

Autor jest nieznany. O autorstwie św. Wojciecha mówi tradycja utrwalona drukiem w 1506 roku (Statut Łaskiego); większość badaczy ją odrzuciła.

Dlaczego: Św. Wojciech zmarł w 997 roku, a język, wersyfikacja i melodia pieśni wskazują najczęściej na wiek XIII. Tradycję powtarzali m.in. Piotr Skarga (1579) i Fabian Birkowski (XVII w.). Inne hipotezy — Boguchwał, św. Jacek Odrowąż, Wincenty z Kielczy — też nie zostały udowodnione.

✗ Błąd

Bogurodzica powstała w 1407 roku

✓ Poprawnie

Początek XV wieku to czas najstarszego zachowanego zapisu, a nie powstania pieśni. Powstała wcześniej — najczęściej wskazuje się wiek XIII.

Dlaczego: Przekaz kcyński wpisano na wyklejkę kodeksu kazań ukończonego w 1407 roku. Zanim pieśń zapisano, długo krążyła w przekazie ustnym, dlatego jej pierwotnego brzmienia nie znamy.

✗ Błąd

Bogurodzica od początku liczyła kilkanaście zwrotek

✓ Poprawnie

Najstarsza część to dwie zwrotki. Zwrotki wielkanocne i pasyjne dołączono później; druk z 1506 roku ma 15 zwrotek kanonicznych.

Dlaczego: Przekaz kcyński zawiera tylko dwie zwrotki z nutami, a niemal równoczesny przekaz krakowski już 13 zwrotek. Dalsze zwrotki różnią się od dwóch pierwszych treścią i budową wiersza.

✗ Błąd

Tekst Bogurodzicy ma jedno ustalone brzmienie

✓ Poprawnie

Najstarsze zapisy różnią się między sobą. Przekaz kcyński ma „napełń myśli” i „A dać raczy”, przekaz krakowski — „napełni myśli” i „Oddać raczy”.

Dlaczego: Pieśń przez długi czas przekazywano ustnie. Później zmieniano ją także celowo, bo dawne słowa przestały być zrozumiałe — np. zamiast „bożycze” pojawiało się „zbożny czas”, a zamiast „dziela” — „syna”.

Pokaż pozostałe 8

✗ Błąd

Bogurodzica jest przekładem obcej pieśni

✓ Poprawnie

Nie odnaleziono utworu, który byłby jej pierwowzorem. Uchodzi za dzieło rodzime i oryginalne.

Dlaczego: Podobieństw treści, kompozycji i melodii szukano w hymnografii bizantyńskiej, łacińskiej i czeskiej (m.in. „Hospodine, pomiluj ny”). Podobieństwa są, ale bezpośredniego wzoru nie ma.

✗ Błąd

Słowa „napełni myśli człowiecze” znaczą: napełnij ludzkie umysły

✓ Poprawnie

Znaczą: spełnij pragnienia ludzi. Wyraz myśli ma tu dawne znaczenie.

Dlaczego: To archaizm znaczeniowy: słowo istnieje do dziś, ale znaczy co innego. Sens potwierdza ciąg dalszy zwrotki — wierni proszą, by Chrystus usłyszał ich głosy i dał to, o co proszą.

✗ Błąd

„Bogurodzica dziewica” to podmiot zdania

✓ Poprawnie

To apostrofa. Formy mianownika (Bogurodzica, dziewica, Maryja) zostały użyte w funkcji wołacza.

Dlaczego: Dziś powiedzielibyśmy: Bogurodzico, Dziewico, Maryjo. W tym samym wersie obok stoi zwykły wołacz: „matko zwolena”.

✗ Błąd

Bogurodzica jest wierszem sylabicznym o stałej liczbie sylab

✓ Poprawnie

To wiersz średniowieczny: asylabiczny, intonacyjno-zdaniowy (zdaniowo-rymowy), bez przerzutni.

Dlaczego: Wersy pierwszej zwrotki mają 16, 17 i 6 sylab. Każdy wers jest zdaniem lub samodzielną częścią zdania, a porządek nadają rymy — także wewnętrzne.

✗ Błąd

Bogurodzica to pieśń bojowa — mówi o walce

✓ Poprawnie

Treść jest wyłącznie modlitewna. Pieśnią rycerską stała się przez to, że śpiewano ją przed bitwami.

Dlaczego: Wierni proszą o „zbożny pobyt” i „rajski przebyt”, nie o zwycięstwo. Długosz zapisał śpiew pod Grunwaldem, Nakłem i Wiłkomierzem.

✗ Błąd

Maryja w Bogurodzicy to cierpiąca matka pod krzyżem

✓ Poprawnie

W Bogurodzicy Maryja jest Bożą Rodzicielką i orędowniczką. Matkę cierpiącą pod krzyżem przedstawia „Lament świętokrzyski”.

Dlaczego: Pieśń nazywa Maryję słowami „matko zwolena” (wybrana) i „Bogiem sławiena”; nie ma w niej opisu uczuć. O męce Chrystusa mówią dopiero dołączone później zwrotki pasyjne.

✗ Błąd

Motyw deesis pochodzi z Bogurodzicy

✓ Poprawnie

Deesis to temat ikonograficzny powstały w Bizancjum w VI–VII wieku. Pieśń ma w nim analogię: Chrystus, Maryja i Jan Chrzciciel.

Dlaczego: W Polsce grupę Deesis przedstawia m.in. malowidło w kolegiacie w Tumie pod Łęczycą (ok. 1160). Związek pieśni z tym motywem to propozycja badaczy, nie fakt udowodniony.

✗ Błąd

Przed Bogurodzicą nie zapisano żadnych polskich słów

✓ Poprawnie

Bogurodzica to najstarsza znana polska pieśń i najstarszy polski tekst poetycki. Pojedyncze polskie wyrazy i zdanie zapisano wcześniej w tekstach łacińskich.

Dlaczego: Bulla gnieźnieńska z 1136 roku zawiera ponad 400 polskich nazw miejscowych i osobowych, a w łacińskiej „Księdze henrykowskiej” (XIII w.) zapisano polskie zdanie. Sama Bogurodzica została zapisana dopiero na początku XV wieku.

Do zapamiętania

Pojęcia i terminy do powtórzenia

Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić.

Bogurodzica: Najstarsza znana polska pieśń religijna; autor nieznany
Theotokos: Gr. Boża Rodzicielka — tytuł Maryi; sobór efeski, 431 r.
Bogu rodzica: W najstarszych rękopisach dwa słowa, z formą celownika (Bogu)
Gospodzin: Pan, tu: Bóg (archaizm leksykalny)
Bożyc / bożycze: Syn Boga / wołacz: Synu Boga (przyrostek -yc = czyjś syn)
Krzciciel: Chrzciciel — św. Jan Chrzciciel (druga zwrotka)
Dziela: Dla; „Twego dziela” = dla twego
Zwolena: Wybrana
Bogiem sławiena: Sławiona przez Boga albo ze względu na Boga; też: umiłowana przez Boga
Zyszczy: Zdobądź, pozyskaj (dla nas)
Spuści: Ześlij albo: daj, przekaż — znaczenie sporne
Napełni (napełń) myśli: Spełnij pragnienia (archaizm znaczeniowy)

Pokaż wszystkie 38 (26 więcej)

Jąż nosimy: Którą zanosimy (o modlitwie)
Jegoż: Czego, o co
Zbożny: Pobożny; pomyślny, dostatni
Pobyt: Tu: życie na świecie
Przebyt: Przebywanie; „rajski przebyt” = bytowanie w raju
Kyrieleison: Kyrie eleison (gr. Panie, zmiłuj się) — refren obu zwrotek
Deesis: Gr. modlitwa, prośba; motyw ikonograficzny: Chrystus, a po bokach Maryja i Jan Chrzciciel
Pantokrator: Chrystus jako władca świata
Tum pod Łęczycą: Kolegiata z romańskim malowidłem Deesis (ok. 1160)
Psałterz trzebnicki: Rękopis z miniaturą Deesis (1. poł. XIII w.)
Carmen patrium: Pieśń ojczysta, pieśń ojców — tak nazwał Bogurodzicę Jan Długosz
Przekaz kcyński: Najstarszy zapis: 2 zwrotki z nutami, ok. 1407–1408, Biblioteka Jagiellońska
Przekaz krakowski: Rękopis 408 Biblioteki Jagiellońskiej, 1408 r.: 13 zwrotek bez nut
Maciej z Grochowa: Wikariusz w Kcyni; na wyklejce kodeksu jego kazań zapisano przekaz kcyński
Statut Łaskiego: Zbiór praw, Kraków 1506 — pierwszy druk Bogurodzicy, z przypisaniem jej św. Wojciechowi
Jan Długosz: Kronikarz; w „Rocznikach” zapisał śpiew Bogurodzicy pod Grunwaldem, Nakłem i Wiłkomierzem
Zwrotki kanoniczne: 15 zwrotek z druku z 1506 r.: archaiczne 1–2, wielkanocne 3–6, pasyjne 7–15
Archaizm: Element języka, który wyszedł z użycia lub zmienił brzmienie, formę albo znaczenie
Antyteza: Zestawienie przeciwstawnych określeń: Bogurodzica — dziewica, syn — Gospodzin
Apostrofa: Bezpośredni zwrot do adresata: do Maryi, potem do Chrystusa
Wiersz średniowieczny: Asylabiczny, intonacyjno-zdaniowy (zdaniowo-rymowy), bez przerzutni
Mianownik w funkcji wołacza: Bogurodzica, dziewica, Maryja (dziś: Bogurodzico, Dziewico, Maryjo)
Teocentryzm: Bóg w centrum obrazu świata; życie doczesne jako droga do wiecznego
Skala dorycka: Skala, w której utrzymana jest melodia Bogurodzicy
Melizmat: Kilka dźwięków śpiewanych na jednej sylabie (np. w słowie Maryja)
Lament świętokrzyski: Pieśń z XV w.: Maryja jako matka cierpiąca pod krzyżem

Przykłady z bazy

Zobacz, jak wyglądają zadania z działu „Bogurodzica”

Poniżej 4 prawdziwych zadań z bazy — każde innego typu.

🕊️ Bogurodzica ◉ Zamknięte (A–D) ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie Autorskie · PP 1 pkt

Przeczytaj poniższy opis i wskaż, jaki wzorzec ikonograficzny stoi za kompozycją „Bogurodzicy”: Na romańskim malowidle ściennym w kolegiacie w Tumie pod Łęczycą (sprzed 1161 r.) widnieje Chrystus-Pankrator zasiadający na tronie w mandorli. Po Jego prawej stronie stoi Maryja w postawie modlitewnej, po lewej zaś Jan Chrzciciel.

A Ukrzyżowanie — scena śmierci Chrystusa na krzyżu z Maryją i Janem Ewangelistą stojącymi pod krzyżem

B Maiestas Domini — przedstawienie Chrystusa jako władcy wszechświata otoczonego symbolami czterech ewangelistów

C Pietà — przedstawienie Maryi trzymającej na kolanach ciało Chrystusa zdjęte z krzyża po męce

D Deesis — trzyosobowa kompozycja przedstawiająca Chrystusa z Maryją i Janem Chrzcicielem jako orędownikami

Rozwiąż na platformie →

🕊️ Bogurodzica ✎ Otwarte ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie 🤖 Ocena AI Autorskie · PP 2 pkt

Porównaj obraz Maryi w „Bogurodzicy” z jej obrazem w „Lamencie świętokrzyskim”. Wskaż co najmniej trzy różnice.

Rozwiąż samodzielnie — AI sprawdzi krok po kroku →

🕊️ Bogurodzica ⇄ Dopasuj ⚫⚫⚪⚪⚪ Łatwe Autorskie · PP 2 pkt

Połącz postacie z ich rolą w „Bogurodzicy”:

Jezus Chrystus

→

Św. Jan Chrzciciel

→

Maryja

→

Do wyboru: Pośredniczka w I zwrotce, adresatka apostrofyOstateczny adresat modlitwy, Syn Boży („bożycze”)Pośrednik w II zwrotce, przywołany przez zasługi

Rozwiąż na platformie →

🕊️ Bogurodzica ☑ Wielokrotny wybór ⚫⚫⚫⚪⚪ Średnie Autorskie · PP 2 pkt

Które argumenty przemawiają za powstaniem „Bogurodzicy” na przełomie XIII/XIV wieku?

A Pieśń zawiera bezpośrednie odniesienie do bitwy pod Grunwaldem

B Melodia odpowiada tradycji XII-XIII w. (związek z litanią do Wszystkich Świętych z rękopisów z Minden i Grazu, XI-XII w.)

C Archaizmy językowe i możliwe czechizmy wskazują na kontakty polsko-czeskie tego okresu

D Pieśń śpiewana pod Grunwaldem w 1410 r. jako „pieśń ojców” — musiała być znana od dłuższego czasu (co najmniej pokolenie)

Rozwiąż na platformie →

Jak się uczyć

Strategia opanowania działu

Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.

1
Naucz się dwóch pierwszych zwrotek i umiej je objaśnić wers po wersie: kto mówi, do kogo, o co prosi. Pamiętaj, że adresat się zmienia — najpierw Maryja, potem Chrystus.
2
Sprawdź, z którego przekazu pochodzi tekst, który czytasz: kcyński ma „napełń myśli” i „A dać raczy”, krakowski — „napełni myśli” i „Oddać raczy”.
3
Archaizmy porządkuj według typów (leksykalne, fonetyczne, słowotwórcze, fleksyjne, składniowe, znaczeniowe) i do każdego typu miej przykład z tekstu wraz z dzisiejszym odpowiednikiem.
4
Przy autorstwie i datowaniu oddzielaj to, co pewne (zapisy z początku XV w., druk z 1506 r.), od hipotez (wiek XIII jako najczęściej przyjmowany czas powstania; tradycja o św. Wojciechu odrzucona przez większość badaczy).
5
Deesis opisuj jako motyw ikonograficzny, w którym pieśń ma analogię: Chrystus w centrum, Maryja i Jan Chrzciciel jako orędownicy. Podaj przykład: malowidło w Tumie pod Łęczycą (ok. 1160).
6
Formę pokazuj na przykładach: nierówna liczba sylab, rymy końcowe i wewnętrzne, antytezy „Bogurodzica dziewica” i „syna Gospodzina”, apostrofy, pary próśb.
7
Odróżniaj treść od funkcji: treść jest modlitewna, a pieśnią ojczystą (carmen patrium) Bogurodzica stała się przez sposób, w jaki jej używano — przed bitwami i przy koronacji.
8
Dwie najstarsze zwrotki odróżniaj od dołączonych później części wielkanocnej i pasyjnej; o męce Chrystusa i o Adamie mówią dopiero te późniejsze zwrotki.
9
W porównaniu z „Lamentem świętokrzyskim” zestaw: kto mówi, jaki jest obraz Maryi (orędowniczka — matka cierpiąca) i jaki jest język obu utworów.

FAQ

FAQ — Bogurodzica

Ile zadań z Bogurodzicy jest na maturze?

CKE nie przypisuje punktów do lektur. „Bogurodzica” jest lekturą obowiązkową w zakresie podstawowym, poznawaną we fragmentach lub w wyborze (podstawa programowa, Dz.U. 2024 poz. 1019). Na poziomie podstawowym za cały egzamin pisemny jest 60 punktów: 10 za test „Język polski w użyciu”, 15 za test historycznoliteracki i 35 za wypracowanie (Informator CKE).

Dlaczego Bogurodzica jest tak ważna w polskiej kulturze?

Bo to najstarsza znana polska pieśń i najstarszy polski tekst poetycki, a zarazem utwór kunsztowny — z przemyślaną budową wersów, rymami i antytezami. Już w XV wieku traktowano ją jak pieśń ojczystą: Jan Długosz nazwał ją carmen patrium i zapisał, że śpiewano ją pod Grunwaldem, Nakłem i Wiłkomierzem; śpiewano ją też przy koronacji Władysława Warneńczyka. W 1506 roku otworzyła drukowany zbiór praw — Statut Łaskiego. Jest też cennym świadectwem dawnej polszczyzny: w dwóch zwrotkach mieści się wiele archaizmów różnych typów.

Co to jest motyw deesis i jaki ma związek z Bogurodzicą?

Deesis (gr. modlitwa, prośba) to temat ikonograficzny powstały w Bizancjum w VI–VII wieku: w centrum Chrystus jako Władca i Sędzia, po bokach Maryja i Jan Chrzciciel w postawach wstawienniczych. Od X wieku rozpowszechnił się na Zachodzie; w Polsce zachowało się m.in. romańskie malowidło z grupą Deesis w kolegiacie w Tumie pod Łęczycą (ok. 1160) i miniatura w Psałterzu trzebnickim (1. poł. XIII w.). W Bogurodzicy występują te same trzy postaci: wierni proszą Maryję o wstawiennictwo u Syna, a do Chrystusa zwracają się, powołując się na Jana Chrzciciela. Badacze widzą w tym wyraźną analogię; związek pieśni z deesis jest jedną z propozycji wyjaśnienia jej źródeł.

Kiedy powstała Bogurodzica i kto ją napisał?

Nie wiadomo. Najczęściej przyjmuje się wiek XIII, rzadziej XII lub XI, wyjątkowo XIV. Analiza języka, wersyfikacji i melodii wskazuje, że pieśń jest starsza niż „Kazania świętokrzyskie”. Najstarsze zapisy pochodzą dopiero z początku XV wieku: przekaz kcyński (dwie zwrotki z nutami) i przekaz krakowski (13 zwrotek bez nut). Autor jest nieznany. Tradycja przypisała pieśń św. Wojciechowi i tak podano w pierwszym druku z 1506 roku, ale większość badaczy to odrzuciła; nie potwierdzono też innych hipotez (Boguchwał, św. Jacek Odrowąż, Wincenty z Kielczy).

Czym różni się obraz Maryi w Bogurodzicy od obrazu w Lamencie świętokrzyskim?

W Bogurodzicy mówi wspólnota wiernych, a Maryja jest Bożą Rodzicielką, dziewicą, matką wybraną i sławioną — orędowniczką, która ma wyjednać łaski u Syna. Pieśń wyraża prawdy wiary i nie opisuje uczuć. W „Lamencie świętokrzyskim” (XV w.) mówi sama Maryja — matka cierpiąca pod krzyżem. Pierwszy utwór pokazuje więc Maryję przez jej godność i rolę pośredniczki, drugi — przez ludzkie cierpienie.

Jak zrobić powtórkę z „Bogurodzicy” przed maturą?

Sprawdza się taka kolejność. 1) Naucz się dwóch pierwszych zwrotek i umiej je objaśnić wers po wersie: kto mówi, do kogo, o co prosi. 2) Sprawdź, z którego przekazu pochodzi tekst, który czytasz: kcyński ma „napełń myśli” i „A dać raczy”, krakowski, „napełni myśli” i „Oddać raczy”. 3) Archaizmy porządkuj według typów (leksykalne, fonetyczne, słowotwórcze, fleksyjne, składniowe, znaczeniowe) i do każdego typu miej przykład z tekstu wraz z dzisiejszym odpowiednikiem. Na koniec sprawdź się w quizie z „Bogurodzicy”, a potem w pełnym sprawdzianie.

Bogurodzica — zadania maturalne

„Bogurodzica” w Quizie — jak ćwiczysz

Filtrujesz, co chcesz ćwiczyć

Wyjaśnienie po każdej odpowiedzi

Powtórki pytań, na których się mylisz

Trudność dobiera się do Ciebie

4 typy zadań — Bogurodzica

Po odpowiedzi — od razu wyjaśnienie

Wypróbuj bez logowania

Bogurodzica na maturze

Powtórka z „Bogurodzicy” krok po kroku

Odśwież pojęcia

Sprawdź, co umiesz

Uważaj na typowe błędy

Sprawdź się

Bogurodzica — co musisz umieć

Treść i budowa — dwie najstarsze zwrotki

Postaci w pieśni — adresaci i pośrednicy

Motyw deesis — analogia w ikonografii

Archaizmy — typy i przykłady

Wzorce i oryginalność

Autorstwo — pieśń anonimowa i tradycja o św. Wojciechu

Datowanie i najstarsze zapisy

Dalsze zwrotki — część wielkanocna i pasyjna

Forma artystyczna — wiersz średniowieczny, rymy, antyteza

Funkcje historyczne — od pieśni religijnej do pieśni ojczystej

Teologia i światopogląd — Boże macierzyństwo, pośrednictwo, teocentryzm

Porównanie z Lamentem świętokrzyskim — dwa obrazy Maryi

Tu łatwo stracić punkty

Pojęcia i terminy do powtórzenia

Zobacz, jak wyglądają zadania z działu „Bogurodzica”

Porównaj obraz Maryi w „Bogurodzicy” z jej obrazem w „Lamencie świętokrzyskim”. Wskaż co najmniej trzy różnice.

Połącz postacie z ich rolą w „Bogurodzicy”:

Które argumenty przemawiają za powstaniem „Bogurodzicy” na przełomie XIII/XIV wieku?

Strategia opanowania działu

FAQ — Bogurodzica

Powiązane działy

Bogurodzica do matury 2027