Pieśni Kochanowskiego — sprawdzian z lektury i zadania maturalne 2027

Sprawdzian z lektury „Pieśni”: co musisz mieć w głowie

Na sprawdzianie z „Pieśni” nauczyciel pyta, co jest „grunt wesela prawego” w Pieśni II, jak Bóg reaguje na człowieka, który za bardzo się martwi, czego nie odbierze Fortuna, jaką „nową przypowieść” kupi sobie Polak i w co przemienia się poeta w ostatniej pieśni. Każe też rozpoznać pieśń po pierwszym wersie i podać numer księgi. Ta strona zbiera takie fakty z odesłaniem do księgi i numeru, cytaty w pisowni staropolskiej i pytania z naszego banku.

Pieśni, o które najczęściej pytają, po kolei: najpierw Księgi pierwsze, potem wtóre. Numery wg wydania Wolnych Lektur (tekst z 1586 roku); na końcu „Czego chcesz od nas, Panie”, osobny tekst w tym wydaniu. Jeśli na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.

Kto jest kim

Poeta (podmiot)	Mówi w większości pieśni, często do lutni. W Ks. II, XXIV nazywa siebie poetą „ze dwojej złożony Natury” i przemienia się w białego ptaka.
Lutnia	Stała towarzyszka poety. Ks. II, XVI: „Lutnia — wódz tańców i pieśni uczonych”. W Ks. II, I poeta ją upomina, w Ks. II, XXII prosi „złoconą” lutnię o nową pieśń.
Hanna	Adresatka Ks. II, II („Nie dbam, aby zimne skały”). Uczona kobieta, której poeta chce się podobać mową; zaprasza ją do swojego dworu z lipą.
Zofija, Zosia	Zofija to adresatka Ks. II, XXIII: róża i lilia nie kwitną wiecznie. Zosia z Ks. I, XIX to młoda dziewczyna, której starsza kobieta nie powinna przeszkadzać w tańcu. To dwie różne pieśni.
Neta, Bogumiła	Płochliwe dziewczyny. Neta ucieka „By więc sarneczka” (Ks. I, XI); Bogumiła jest jak nieujeżdżony źrebak (Ks. II, XVIII).
Europa	Królewna porwana przez wołu przez morze, przykład w Ks. I, VI. Na Krecie żali się, że opuściła dom.
Płacząca kobieta	Mówi w Ks. I, XVII. Mąż od dziesięciu lat nie wrócił spod Troi. Tekst nie podaje jej imienia.
Furta	Drzwi domu, osoba mówiąca w Ks. I, XXV. Skarży się na pijanych gości i na płaczącego pod progiem kochanka, a winę zrzuca na panią domu.
Sąsiad	Gospodarz z Ks. I, XVIII („Czołem za cześć”), który zmusza gości do picia.
Mikołaj	Adresat Ks. II, VIII. Martwi się, kto zostanie królem; poeta odpowiada, że zdecyduje Bóg.
Wojewoda	Adresat Ks. II, VI. Stracił żonę; poeta mówi, że nawet z lutnią Orfeusza i w łodzi Charona nie odzyskałby jej duszy.
Biskup	Adresat Ks. II, XX. Zabrał poetę do swego pałacu od żony i małych dzieci; poeta prosi, by go puścił do domu.
Myszkowski	Adresat ostatniej pieśni, Ks. II, XXIV: „Mój Myszkowski”. Poeta zapewnia go, że nie umrze.
Rządzący	Adresaci Ks. II, XIV: „Wy, którzy Pospolitą Rzeczą władacie”. Mają nad sobą Pana i zdadzą mu rachunek.
Król Stefan i car	Ks. II, XIII: „szczęśliwy” Stefan odbiera Połock, a car moskiewski, „tyran północnej strony”, ucieka.
Fortuna (Szczęście)	Uosobiony los, bohaterka wielu pieśni. W Ks. II, III to „niestała pani”, w Ks. II, IX „w żywe oczy szydzi”, w Ks. II, VIII rządzi bitwami i sejmami.

Poeta (podmiot)

Mówi w większości pieśni, często do lutni. W Ks. II, XXIV nazywa siebie poetą „ze dwojej złożony Natury” i przemienia się w białego ptaka.

Lutnia

Stała towarzyszka poety. Ks. II, XVI: „Lutnia — wódz tańców i pieśni uczonych”. W Ks. II, I poeta ją upomina, w Ks. II, XXII prosi „złoconą” lutnię o nową pieśń.

Hanna

Adresatka Ks. II, II („Nie dbam, aby zimne skały”). Uczona kobieta, której poeta chce się podobać mową; zaprasza ją do swojego dworu z lipą.

Zofija, Zosia

Zofija to adresatka Ks. II, XXIII: róża i lilia nie kwitną wiecznie. Zosia z Ks. I, XIX to młoda dziewczyna, której starsza kobieta nie powinna przeszkadzać w tańcu. To dwie różne pieśni.

Neta, Bogumiła

Płochliwe dziewczyny. Neta ucieka „By więc sarneczka” (Ks. I, XI); Bogumiła jest jak nieujeżdżony źrebak (Ks. II, XVIII).

Europa

Królewna porwana przez wołu przez morze, przykład w Ks. I, VI. Na Krecie żali się, że opuściła dom.

Płacząca kobieta

Mówi w Ks. I, XVII. Mąż od dziesięciu lat nie wrócił spod Troi. Tekst nie podaje jej imienia.

Furta

Drzwi domu, osoba mówiąca w Ks. I, XXV. Skarży się na pijanych gości i na płaczącego pod progiem kochanka, a winę zrzuca na panią domu.

Sąsiad

Gospodarz z Ks. I, XVIII („Czołem za cześć”), który zmusza gości do picia.

Mikołaj

Adresat Ks. II, VIII. Martwi się, kto zostanie królem; poeta odpowiada, że zdecyduje Bóg.

Wojewoda

Adresat Ks. II, VI. Stracił żonę; poeta mówi, że nawet z lutnią Orfeusza i w łodzi Charona nie odzyskałby jej duszy.

Biskup

Adresat Ks. II, XX. Zabrał poetę do swego pałacu od żony i małych dzieci; poeta prosi, by go puścił do domu.

Myszkowski

Adresat ostatniej pieśni, Ks. II, XXIV: „Mój Myszkowski”. Poeta zapewnia go, że nie umrze.

Rządzący

Adresaci Ks. II, XIV: „Wy, którzy Pospolitą Rzeczą władacie”. Mają nad sobą Pana i zdadzą mu rachunek.

Król Stefan i car

Ks. II, XIII: „szczęśliwy” Stefan odbiera Połock, a car moskiewski, „tyran północnej strony”, ucieka.

Fortuna (Szczęście)

Uosobiony los, bohaterka wielu pieśni. W Ks. II, III to „niestała pani”, w Ks. II, IX „w żywe oczy szydzi”, w Ks. II, VIII rządzi bitwami i sejmami.

Sceny, o które pytają, z cytatem z tekstu

Każdy cytat jest dosłownym fragmentem utworu (wydanie Wolnych Lektur, pisownia staropolska z 1586 roku). Możesz go użyć w odpowiedzi otwartej albo w rozprawce.

Ks. I, II

Wiosna i czyste sumienie

Pieśń zaczyna się obrazem wiosny po śnieżnej zimie. W połowie zmienia kierunek: radość z przyrody to jeszcze nie wszystko. Prawdziwa radość bierze się z czystego sumienia; kto je ma, nie potrzebuje wina ani lutni.

Ale to grunt wesela prawego, Kiedy człowiek sumnienia całego Ani czuje w sercu żadnej wady, Przecz by sie miał wstydać swojej rady.
poeta

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „co jest podstawą prawdziwej radości” jest w banku. Odpowiedź: czyste sumienie, nie wiosna ani wino.

Ks. I, V

Pan to ten, kto przestał na swoim

Poeta chwali umiar: kto ma dość chleba, nie potrzebuje miast i zamków. Chciwość trudniej opanować niż podbić Turków. Zebrany łakomie majątek po śmierci trafi do cudzych rąk.

To pan, zdaniem moim, Kto przestał na swoim;
poeta

Dlaczego to pada na sprawdzianie: W banku jest zadanie prawda/fałsz o tej pieśni. Częsty błąd: poeta mówi, że opanować chciwość jest TRUDNIEJ niż podbić Turków, nie łatwiej.

Ks. I, IX

„Chcemy sobie być radzi?”

Zaproszenie do wina i muzyki zamienia się w wykład o losie. Nikt nie zgadnie, co przyniesie jutro, a Fortuna rządzi ludźmi. Trzeba tak ułożyć umysł, żeby w szczęściu się nie wynosić, a nieszczęście mężnie wytrzymać.

Sam Bóg wie przyszłe rzeczy, a śmieje sie z nieba, Kiedy sie człowiek troszcze więcej, niżli trzeba.
poeta

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Dwa pytania z banku: jak Bóg reaguje na zamartwianie się (śmieje się z nieba) i jaką postawę wobec Fortuny zaleca poeta.

Ks. II, III

Cnota, której nie zabierze Fortuna

Kto siedzi wysoko, niech nie ufa Fortunie. Ludzie kłaniają się jego szczęściu, a gdy ono zniknie, odwrócą się jak cień bez słońca. Trwała jest tylko cnota.

Cnota skarb wieczny, cnota klenot drogi; Tegoć nie wydrze nieprzyjaciel srogi, Nie spali ogień, nie zabierze woda;
poeta

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie „czego nie może odebrać ani wróg, ani ogień, ani woda” jest w banku. To też gotowy cytat do rozprawki o wartościach.

Ks. II, V („Pieśń o spustoszeniu Podola”)

Polak mądry po szkodzie

Poganie złupili Podole i uprowadzili ludzi, a szlachta siedzi przy półmiskach. Poeta wzywa, by przetopić srebro na pieniądze dla żołnierzy. Na końcu przerabia znane przysłowie w gorzką przestrogę.

Cieszy mię ten rym: «Polak mądr po szkodzie»; Lecz jesli prawda i z tego nas zbodzie, Nową przypowieść Polak sobie kupi, Że i przed szkodą, i po szkodzie głupi.
poeta

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytanie o „nową przypowieść” jest w banku. Pieśń pojawia się w pytaniach o patriotyzm i obowiązki obywatela.

Ks. II, IX

„Nie porzucaj nadzieje”

Poeta pociesza adresata obrazem zimy, która minie, bo przyjdzie wiosna. Radość i troska się przeplatają. Człowiek hardzieje w szczęściu i załamuje się w nieszczęściu, a serce ma być jednakie. Na końcu ufność w Bogu.

Nic wiecznego na świecie: Radość sie z troską plecie, A kiedy jedna weźmie moc nawiętszą, W ten czas masz ujźrzeć odmianę naprędszą.
poeta

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Zadanie prawda/fałsz o tej pieśni jest w banku. To najczęściej przywoływany przykład stoickiej równowagi u Kochanowskiego.

Ks. II, XIV

Do rządzących

Poeta przypomina władzy, że zajmuje miejsce Boże i odpowiada za wszystkich ludzi. Sam grzeszy „z mniejszym niebezpieczeństwem”, bo gubi tylko siebie. Grzechy rządzących niszczą całe państwa.

Więc ja podobno z mniejszym niebezpieczeństwem Grzeszę, bo sam sie tracę swym wszeteczeństwem; Przełożonych występki miasta zgubiły I szerokie do gruntu carstwa zniszczyły.
poeta

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Dwa pytania z banku: dlaczego podmiot grzeszy z mniejszym niebezpieczeństwem i jakie są powody, by rządzić sprawiedliwie.

Ks. II, XIX

Życie za sławę

Kto żyje jak zwierzę, nie zasługuje na miano człowieka. Bóg dał ludziom rozum i mowę, więc trzeba służyć dobru wspólnemu. Rycerz ma walczyć o wolność „i ostatnią siłą”. Kończy się pytaniem, czy lepiej oddać życie za darmo, w bezczynności.

Nie przegra, kto frymarczy na sławę żywotem, Azaby go lepiej dał w cieniu darmo potem?
poeta

Dlaczego to pada na sprawdzianie: W banku są pytania o to, czym Bóg wyróżnił człowieka (rozum i mowa), i o sens zakończenia.

Ks. II, XXIV

Poeta zamienia się w ptaka

Ostatnia pieśń zbioru. Poeta czuje, jak skóra na nogach mu chropowacieje, głowa bieleje, a z ramion wyrastają skrzydła. Jako ptak Muz przeleci nad Bosforem i Syrtami, a jego sławę poznają dalekie narody. Pogrzeb będzie „prózny”, więc lament jest zbędny.

Już mi skóra chropawa padnie na goleni, Już mi w ptaka białego wierzch sie głowy mieni; Po palcach wszędy nowe piórka sie puszczają, A z ramion sążeniste skrzydła wyrastają.
poeta

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Pytania z banku: w co przemienia się poeta, jak wyraża przekonanie o nieśmiertelności twórczości, kto dowie się o poecie (luki).

„Czego chcesz od nas, Panie”

Bóg, którego nie ogarnie kościół

Poeta pyta, czym odpłacić Bogu za dary. Złota Bóg nie potrzebuje, bo wszystko jest Jego; wystarczy wdzięczne serce. Potem wylicza dzieła stworzenia: niebo, ziemię, morze w brzegach, dzień i noc, pory roku.

Kościół Cię nie ogarnie, wszędy pełno Ciebie, I w otchłaniach, i w morzu, na ziemi, na niebie.
poeta do Boga

Dlaczego to pada na sprawdzianie: Najczęściej omawiany hymn Kochanowskiego: pytania o obraz Boga (Stwórca, artysta, dobry gospodarz) i o renesansowy harmonijny świat.

Liczby, które trzeba pamiętać

25 + 24

Tyle pieśni mają w tym wydaniu Księgi pierwsze i Księgi wtóre. Przed nimi czterowierszowa dedykacja.

1586

Rok wydania, na którym opiera się tekst Wolnych Lektur: „Pieśni Jana Kochanowskiego księgi dwoje”, Drukarnia Łazarzowa, Kraków.

Dziesiąte lato

Od tylu lat płacząca kobieta czeka na męża spod Troi: „Już to dziesiąte lato niebo toczy” (Ks. I, XVII).

Sześć niedziel

Tyle, czyli sześć tygodni, padał deszcz w czasie potopu (Ks. II, I).

Troje drzwi

Za tylu drzwiami w kamiennej wieży siedziała Danae, a złoto i tak przeszło (Ks. II, IV).

Dwie pieśni IX

„Chcemy sobie być radzi?” to Ks. I, IX, a „Nie porzucaj nadzieje” to Ks. II, IX. Na sprawdzianie zawsze podawaj księgę.

Jak wyglądają pytania: 48 zadań z „Pieśni” w banku

17 otwartych, 12 zamkniętych, 8 z lukami, 5 typu prawda/fałsz, 4 dopasowania i 2 rozprawki. Pytania losują się z tej puli, więc dwie sesje z rzędu nie są takie same. Poniżej dosłowne polecenia z banku, bez odpowiedzi.

Fakty z konkretnej pieśni

Krótkie, zamknięte, o jeden obraz albo jedną radę. Trzeba znać pieśń po pierwszym wersie.

•Co według pieśni „Serce roście patrząc na te czasy!” (Pieśń II z Ksiąg pierwszych) jest podstawą prawdziwej radości?
•Czego według pieśni „Nie wierz Fortunie, co siedzisz wysoko” (Pieśń III z Ksiąg wtórych) nie może człowiekowi odebrać ani wróg, ani ogień, ani woda?
•Kogo podmiot liryczny widzi w niebie w pieśni „Kto mi dał skrzydła, kto mię odział pióry” (Pieśń X z Ksiąg pierwszych)?
•W co przemienia się poeta w pieśni „Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony” (Pieśń XXIV z Ksiąg wtórych)?
•Jakie wydarzenie sławi pieśń „Panu dzięki oddawajmy” (Pieśń XIII z Ksiąg wtórych)?

Fortuna, umiar, pogoda ducha

Pieśni filozoficzne. Tu pada pytanie o stoicyzm, epikureizm i horacjański umiar.

•Na podstawie pieśni „Chcemy sobie być radzi?” (Pieśń IX z Ksiąg pierwszych) wyjaśnij, jak działa Fortuna i jaką postawę wobec niej zaleca podmiot.
•Jak według pieśni „Chcemy sobie być radzi?” (Pieśń IX z Ksiąg pierwszych) Bóg reaguje na człowieka, który zamartwia się przyszłością bardziej, niż trzeba?
•Oceń prawdziwość stwierdzeń dotyczących pieśni „Nie porzucaj nadzieje” (Pieśń IX z Ksiąg wtórych).
•Czemu służą przykłady Apollina i Marsa na początku pieśni „Nie zawżdy Apollo strzela” (Pieśń XV z Ksiąg wtórych)?
•Omów, jak w pieśniach Jana Kochanowskiego przenikają się filozofia stoicka i epikurejska.

Państwo, obywatel, sława

Pieśni o rządzących, obronie kraju i sławie. Wymagają powiązania tekstu z wartościami.

•Jaką „nową przypowieść” może według zakończenia pieśni „Wieczna sromota i nienagrodzona” (Pieśń V z Ksiąg wtórych, o spustoszeniu Podola) kupić sobie Polak?
•Dlaczego w pieśni „Wy, którzy Pospolitą Rzeczą władacie” (Pieśń XIV z Ksiąg wtórych) podmiot twierdzi, że sam grzeszy „z mniejszym niebezpieczeństwem” niż rządzący?
•Czym według pieśni „Jest kto, co by wzgardziwszy te doczesne rzeczy” (Pieśń XIX z Ksiąg wtórych) Bóg wyróżnił człowieka spośród zwierząt?
•Na podstawie pieśni „Byś wszystko złoto posiadł” (Pieśń I z Ksiąg pierwszych) wskaż dwa przejawy upadku obyczajów szlachty, które krytykuje poeta.
•Wyjaśnij, w jaki sposób poeta w pieśni „Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony” (Pieśń XXIV z Ksiąg wtórych) wyraża przekonanie o nieśmiertelności swojej twórczości.

Rozpoznaj pieśń

Dopasowania i luki: pieśń po pierwszym wersie, adresacie albo obrazie przyrody.

•Dopasuj pieśń (oznaczoną początkowymi słowami) do jej adresata.
•Dopasuj pieśń (oznaczoną początkowymi słowami) do obrazu przyrody, który w niej przedstawiono.
•Dopasuj początek pieśni Jana Kochanowskiego do jej głównej myśli (sformułowania własne).
•Uzupełnij: W zakończeniu pieśni „Patrzaj, jako śnieg po górach sie bieli” (Pieśń XIV z Ksiąg pierwszych) podmiot zauważa, że jeleniom co roku wyrastają nowe ........., a człowiekowi młodość, gdy raz minie, ginie na zawsze.
•Uzupełnij zdania dotyczące pieśni „Niegodzien tego ten świat zawikłany” (Pieśń XVII z Ksiąg wtórych). W każdą lukę wpisz jeden wyraz.

Tematy rozprawek z „Pieśni”

Czym dla człowieka jest sława i czy może ona przezwyciężyć przemijanie? Rozważ problem, odwołując się do Pieśni Jana Kochanowskiego, innego utworu literackiego oraz wybranego kontekstu. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 400 wyrazów.
Czy człowiek może zachować spokój ducha mimo zmienności losu? Rozważ problem i uzasadnij swoje stanowisko, odwołując się do Pieśni Jana Kochanowskiego, innego utworu literackiego oraz wybranych kontekstów. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 300 wyrazów.

Do przeczytania przed sprawdzianem

Pełne opracowania „Pieśni”: streszczenia, charakterystyki postaci i konteksty.

FAQ — Pieśni

Najczęściej zadawane pytania o ten zakres

Jak odróżnić dwie pieśni IX?

Pieśń IX z Ksiąg pierwszych zaczyna się „Chcemy sobie być radzi?”: wino, muzyka, Fortuna i rada, by szczęście i nieszczęście znosić równo. Pieśń IX z Ksiąg wtórych zaczyna się „Nie porzucaj nadzieje”: zima i wiosna jako obraz zmienności losu, a na końcu ufność w Bogu. Na sprawdzianie zawsze podawaj księgę.

Gdzie jest „Czego chcesz od nas, Panie”?

W wydaniu Wolnych Lektur nie ma tego hymnu w „Księgach dwojgu”. To osobny tekst zatytułowany „Pieśń”, oparty na tomie „Fragmenta albo pozostałe pisma” z 1590 roku. Na lekcjach omawia się go razem z „Pieśniami”.

Co to znaczy, że Kochanowski łączy stoicyzm z epikureizmem?

Stoicka jest rada, by zachować „Stateczny umysł” w nieszczęściu i nie wynosić się w szczęściu (Ks. II, XI) oraz przekonanie, że cnota to „skarb wieczny” (Ks. II, III). Epikurejskie jest zaproszenie do wina i biesiady, bo jutra nikt nie zna: „Dziś bądź wesół, dziś użyj biesiady” (Ks. I, XX). Łączy je umiar: cieszyć się, ale nie tracić głowy.

Jaka jest pointa „Pieśni o spustoszeniu Podola”?

Poeta przypomina przysłowie „Polak mądr po szkodzie” i dodaje, że jeśli i teraz nic się nie zmieni, Polak kupi sobie nową przypowieść: jest głupi „i przed szkodą, i po szkodzie”. Wcześniej wzywa, by przetopić srebrne talerze na pieniądze dla żołnierzy.

Jak przećwiczyć „Pieśni” przed sprawdzianem?

Zacznij sesję z samych „Pieśni”: 10 pytań losowanych z 48 w banku, od zamkniętych o konkretny obraz po otwarte o Fortunę, umiar i sławę. Otwarte sprawdza AI i pokazuje, czego zabrakło w odpowiedzi. Dwie, trzy sesje wystarczą, żeby wiedzieć, które pieśni mylisz.

Pieśni — zadania maturalne

Wypróbuj pytania z tematu „Pieśni"